MINTAQADA MEHMONXONA XО‘JALIKLARI SAMARADORLIK KО‘RSATKICHLARNI BAHOLASH

Аннотация

In this article, an attempt is made to improve the system of indicators that represent the activity and efficiency of hotel businesses in the region, and it is based on the fact that the increase of hotels, the reason for its rise to the level of a separate industry, requires the development of a system of indicators that fully represents it. When evaluating the efficiency of the hotel economy, it should be taken into account that the owner of the hotel or the subject of this business should achieve sufficient profit from his investment in this field, effectively use the existing material and technical bases, achieve high labor productivity of employees, and achieve effective use of expenses. Key words: region, hotel economy, efficiency, efficiency in hotel economy, material and technical basis, investment. Mehmonxona xо‘jaliklari foliyatiga baho berish va ularning istiqbolini belgilash uchun kо‘rsatkichlar tizimidan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Mazkur kо‘rsatkichlar mehmonxona xо‘jaliklari faoliyatining u yoki bu jihatini ifodalaydi. Biroq mehmonxona xо‘jaliklari faoliyati va samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar tizimi yetarli darajada ishlab 140 chiqilmagan. Endilikda turizmning rivojlanishi mehmonxonalarning kо‘payishiga, uning alohida tarmoq darajasiga kо‘tarilishiga sabab bо‘lmoqda. Bu holat о‘z navbatida ular faoliyatini tahlil qilishni va mos ravishda uni tо‘liq ifodalovchi kо‘rsatkichlar tizmini ishlab chiqishni taqozo qiladi. Bularga quyidagi sakkizta guruh kо‘rsatkichlarni kiritishni tavsiya qilamiz:  mehmonxona xо‘jaligining moddiy-texnika bazasi va tashkiliy-texnik holatini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligining xizmat kо‘rsatishi va ularni sotish bilan bog‘liq kо‘rsatkichlari;  mehmonxona xо‘jaligining moliyaviy natijalari bilan bog‘liq kо‘rsatkichlar:  mehmonxona xо‘jaligining iqtisodiy salohiyati bilan bog‘liq kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligining moliyaviy salohiyati bilan bog‘liq kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligining likvidligi va tо‘lovga qodirlik darajasini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligining moliyaviy barqarorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligining iqtisodiy nochorligi va bankrotligi bilan bog‘liq kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligida ish va bozor faolligi bilan bog‘liq kо‘rsatkichlar. Ushbu kо‘rsatkichlar, yuqorida ta’kidlanganidek, boshqa tarmoqlar uchun tavsiya qilingan. Biz esa ularni mehmonxona xо‘jaligining о‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda moslashtirgan tarzda berdik. Ularning о‘zaro bog‘liqligini ifodalash uchun quyidagi rasmni keltirdik (2-rasm). Samaradorlik kо‘rsatkichlarini aniqlaganda albatta, sof tushum ishtirok etadi. Maxrajida esa qaysi resurs yoki xarajatning samaradorligi aniqlanish kerak bо‘lsa, о‘sha kо‘rsatkichning hajmi olinadi. Mehmonxona xо‘jaligida samaradorlikni baholashda yana shuni ino-batga olish lozimki, mehmonxona egasi yoki shu xо‘jalik yurituvchi subyekt mazkur sohaga qо‘ygan investitsiyasidan yetarli darajada foyda olishga erishmog‘i, mavjud moddiy-texnika asoslaridan samarali foydalanmog‘i, xodimlarning yuqori mehnat unumdorligiga erishmog‘i va xarajatlardan ham samarali foydalanishga erishmog‘i lozim. Ushbu talablarga erishish uchun mehmonxona xо‘jaligida samaradorlikni har tomonlama baholashni talab qiladi. Bu esa о‘z navbatida kо‘rsatkichlar tizimidan foydalanish zururatini tug‘diradi. Tadqiqotlar natijasida bunday kо‘rsatkichlar tizimini tо‘rtta guruhga bо‘lishni tavsiya qilamiz:  mehmonxona xо‘jaligiga qо‘yilgan aktivlar samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligi moddiy-texnika asoslari samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligida mehnat samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar;  mehmonxona xо‘jaligi xarajatlari samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar. Bularning bog‘liqligini quyidagi chizmada ifodalash mumkin (1-rasm). 141 Mehmonxona xо‘jaligi samaradorligini xо‘jalik yurituvchi subyektlar nuqtai nazaridan ifodalovchi kо‘rsatkichlar Mehmonxona Mehmonxona Mehmonxona Mehmonxona xо‘jaligiga qо‘y- xо‘jaligi moddiy- xо‘jaligida mehnat xо‘jaligi xarajatlari ilgan aktivlar texnika asoslari samaradorligini samaradorligini samaradorligini samaradorligini ifodalovchi ifodalovchi ifodalovchi ifodalovchi kо‘rsatkichlar kо‘rsatkichlar kо‘rsatkichlar kо‘rsatkichlar 1-rasm. Mehmonxona xо‘jaligi faoliyati samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar tasnifi1 Mehmonxona xо‘jaligi moddiy-texnika asoslari samaradorligini ifodalovchi kо‘rsatkichlar ham о‘z navbatida bir qancha kо‘rsatkichlarni qamrab oladi. Bunda shuni inobatga olish joizki, asosiy vositalar qiymati bir xil bо‘lgan holda, ularda joylar soni turlicha bо‘lishi mumkin. Shu tufayli asosiy vositalarning qiymati va ular samaradorligi bilan birga moddiy texnika bazasining samaradorligini ham hisoblashni taqozo qiladi. Ushbu subyektlar xususiyatlaridan kelib chiqib, ushbu guruh kо‘rsatkichlariga quyidagilarni kiritish tavsiya qilinadi: bitta joyga tо‘g‘ri kelad