JADIDCHILAR MILLATIMIZ KO’ZGUSI

Аннотация

This is it he article talks about the Jadidchilik movement and the works of their representatives. Key words: Modernism, enlightenment, reforms, national awakening, culture, education, self-awareness, modernity, development. ВЕТЕРАНЫ – ЗЕРКАЛО НАШЕЙ НАЦИИ Аннотация. В статье Маркура рассказывается о движении «Джадидчилик» и работе его представителей. Ключевые слова: Модернизм, просвещение, реформы, национальное пробуждение, культура, образование, самосознание, современность, развитие. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida shakllangan milliy-ma’rifiy va islohotparvarlik harakati bo‘lib, o‘z davrida musulmon jamiyatlarini zamonaviylashtirish va rivojlantirishni maqsad qilgan. Bu harakat asosan O‘rta Osiyo va Kavkaz mintaqalaridagi turkiy xalqlar o‘rtasida keng tarqalgan va ilm-fan, ma’rifat, ta’lim, madaniyat sohalarida yangiliklar kiritishga yo‘naltirilgan. Jadidchilik Harakatining Paydo Bo‘lish Sabablari Jadidchilik harakati paydo bo‘lishiga bir nechta omillar sabab bo‘lgan: 1. Rus imperiyasining bosqini va madaniy mustamlaka siyosati: XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi. Rus hukumatining mustamlakachilik siyosati mahalliy aholining huquqlari va madaniyatini chekladi, bu esa xalqni milliy uyg‘onish va o‘z-o‘zini anglash yo‘liga yetakladi. 2. Savodxonlik darajasining pastligi va ilm-fanga e’tiborsizlik: Mahalliy aholi orasida savodsizlik darajasi yuqori edi, ilm-fan va dunyoviy ta’lim rivojlanmagan edi. 25 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 O‘rta Osiyo madrasalarida asosan diniy fanlar o‘qitilar, zamonaviy fanlar esa e’tibordan chetda qolgan. Bu esa jahondagi ilg‘or mamlakatlar bilan raqobatlashishni qiyinlashtirardi. 3. G‘arb madaniyati va texnologiyasidan ta’sirlanish: Usmonli turklar, Hindiston, Misr kabi musulmon mamlakatlarida zamonaviy maktablar va ma’rifiy islohotlar amalga oshirilayotgani haqida xabardor bo‘lgan Turkiston ziyolilari bu o‘zgarishlarning zarurligini anglay boshladilar. Musulmon mamlakatlarida yangi islohotlar boshlandi, bu esa jadidlarni ilmiy va madaniy yangiliklarga da’vat etdi. 4. Ilmiy va ma’rifiy asarlarning ta’siri: Turkiya va Misrda yangi usuldagi maktablar ochilishi, bosma matbuot va nashriyotlar orqali ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keng yoyilishi o‘zbek ziyolilariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, Ismoil Gasprinskiy kabi ma’rifatparvarlarning faoliyati va uning "Tarjimon" gazetasi ta’sirida ko‘plab o‘zbek ziyolilari ma’rifat va ta’limning muhimligini anglay boshladilar. Jadidchilik Harakatining Maqsad va Vazifalari Jadidlar Turkiston jamiyatini ilm-ma’rifat va yangiliklar orqali o‘zgartirish, zamonaviy dunyoqarash va ma’rifatni shakllantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yganlar. Ularning asosiy maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat edi: 1. Zamonaviy ta’lim tizimini yaratish: Jadidlar eski usuldagi diniy ta’lim tizimini isloh qilish va zamonaviy fanlarni o‘rgatadigan yangi usuldagi maktablarni tashkil etishni maqsad qilganlar. Ushbu maktablarda tabiiy fanlar, matematika, geografiya, tarix kabi dunyoviy bilimlar o‘qitila boshlagan. 2. Milliy o‘zlikni anglash va uyg‘onish: Jadidlar xalqni o‘z tarixini bilish, o‘z madaniy merosini asrash va rivojlantirishga chaqirdilar. Ular Turkiston xalqlarining o‘zligini anglashiga, o‘z milliy madaniyati, tili va qadriyatlarini qadrlashiga katta ahamiyat qaratganlar. 3. Matbuotni rivojlantirish va omma orasida savodxonlikni oshirish: Jadidlar gazetalar, jurnallar va kitoblar orqali ommani ma’rifat bilan tanishtirishni maqsad qilib, gazeta va jurnal chiqarishni yo‘lga qo‘yganlar. Bu nashrlar orqali o‘zlarining ilg‘or g‘oyalarini, milliy uyg‘onish va rivojlanish zarurligini xalq orasiga tarqatganlar. 4. Jamiyatni modernizatsiya qilish: Jadidlar xalq hayotini zamonaviy dunyo talablariga moslashtirish va ijtimoiy hayotni modernizatsiya qilishga intilganlar. Ular jamiyatda yangicha fikrlash va dunyoqarashni shakllantirish, texnologiyalarni joriy etish, mehnatni samarali tashkil qilish tarafdori bo‘lganlar. Uning asosiy namoyondalari va ularning xizmatlari quyidagilar: 26 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 1. Munavvarqori Abdurashidxonov – Jadidchilik harakatining asoschilaridan biri, yangi usuldagi maktablar tashkil etishda va o‘qituvchilar tayyorlashda faol ishtirok etgan. U ma'rifat va islohotlarga katta e’tibor qaratgan. 2. Fitrat (Abdurauf Fitrat) – Adib va olim, Turkiston milliy mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilgan va "O‘zbek o‘g‘lonlari", "Chig‘atoy gurungi" kabi asarlarida millatning kelajagi uchun kurashishga da’vat etgan. 3. Behbudiy (Mahmudxo‘ja Behbudiy) – O‘zbek yozuvchisi, dramaturg va publitsist, yangi usul maktablarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. U o‘z asarlarida jamiyatdagi muammolarni ochib bergan va islohotlarga chaqirgan. 4. Cho‘lpon (Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li) – O‘zbek shoir va yozuvchisi, mustaqillik va ma’