Ишни судга қадар юритиш босқичида амнистия актини қўллаш асослари

Аннотация

Мазкур тезисда ишни судга қадар юритиш босқичида жавобгарликдан озод қилишнинг алоҳида тури сифатида амнистия акти, уни қўллашнинг илмий-назарий, процессуал жиҳатлари соҳа мутахассисларининг фикрлари асосида таҳлил қилинган. Таҳлил натижалари асосида ишни судга қадар юритиш босқичида амнистия актини қўллаш асосларини янада такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: амнистия акти, жавобгарликдан озод қилиш, жазодан озод қилиш, жиноят иши, жиноят иши тугатиш, ҳукм, ажрим, афв этиш. Ўзбекистон Жиноят кодекси Умумий қисми бешинчи бўлимида амнистия акти жавобгарликдан ва жазодан озод қилиш тури сифатида белгиланган. Мазкур акт жиноий жавобгарлик ва жазодан озод қилишда инсонпарварлик принципини қўллашнинг яққол ифодасидир. Амнистия акти асосида муайян туркумдаги шахслар жиноий жавобгарлик ёки жазодан тўла ёки қисман озод қилинади. Шунингдек, амнистия актида жазонинг қолган қисмини енгилроқ жазо билан алмаштириш, судланганликни олиб ташлаш ҳам кўрсатилиши мумкин. Амнистия муайян жиноятлар учун жавобгарлик назарда тутилган Жиноят қонунини бекор қилмасдан, суд ҳукмининг қарорлари асосли ва қонунийлигини шубҳа остига қўймасдан, шахсни жазодан ёки жиноий жавобгарликдан озод қилади, айбдорга тайинланган жазони енгилроғи билан алмаштиради ёхуд белгиланган муддатларни қисқартиради, шунингдек жазони ўтаганликнинг оқибати судланганликни бекор қилади [1]. Афв этиш эса, суд ҳукми билан озодликдан маҳрум этилган шахс (маҳкум)нинг илтимосномасига биноан унинг гуноҳидан кечиш [2] демакдир. Илгари амнистия акти Президент Фармони асосида қўллаб келинган бўлса, 2005 йилдан Ўзбекистон Президенти тақдимномаси асосида Олий Мажлис Сенати томонидан эълон қилиб келинмоқда. 2009 йилга қадар амнистия акти тергов ва суд органлари томонидан қўлланган бўлса, эндиликда ушбу ҳуқуқ фақат судларга ўтказилди. Ўзбекистоннинг 2008 йил 22 декабрдаги қонуни асосида Жиноят- процессуал кодексига ишни судга қадар юритиш босқичида амнистия 42 «Наука, инновации и образование: ключевые векторы общественного прогресса» актини судлар томонидан қўллаш тартибини белгиловчи янги 63-боб киритилди [3]. Жиноят-процессуал кодексига киритилган 63-боб алоҳида тоифада кўриладиган ишлар турини яна биттага кўпайтирди. Амнистия актини фақат судлар қўллаши ҳақидаги қоиданинг қонунда белгиланиши Ўзбекистон Конституциясининг моҳиятидан келиб чиқади ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояси самарадорлигини таъминлайди. Ўзбекистон Республикаси Олий суди охирги йилларда мобайнида суд томонидан амнистия актларини қўллаш бўйича мамлакатнинг қуйи судларига аниқ кўрсатмалар берди. Ишни судга қадар юритиш босқичида амнистия актини қўллаш натижасида шахс жиноий жавобгарликдан озод қилинади. Жиноят- процессуал кодексининг 587-моддасига биноан, амнистия актини қўллаш учун асослар мавжуд бўлган тақдирда суриштирувчи, терговчи терговга қадар ўтказилган текширув материалларини ёки жиноят ишини қайси шахсга нисбатан амнистия актини қўллаш тўғрисидаги масала қўйилаётган бўлса, ўша шахснинг, гумон қилинувчининг, айбланувчининг аризаси ҳамда амнистия актига асосан жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш ёхуд жиноят ишини тугатиш тўғрисида судга илтимоснома киритиш ҳақидаги тақдимнома билан прокурорга юборади. Ушбу норма амнистия актини қўллашга шахснинг розилиги бўлиши талаб қилиниши билан диққатга сазовордир. Илгари ҳам амалиётларда ушбу қоида баён қилинган. Аммо шахснинг розилиги бўлиши ҳақидаги қоида қонунда мустаҳкамланмагани учун ушбу жараёнда турли қонун бузилиш ҳоллари учраб турар эди. Бундан ташқари, амнистия актини қўллаш учун шахснинг розилиги талаб қилиниши жиноят процессида шахс ҳуқуқларини янада кенгайтиришга (ўзининг суд томонидан оқланишини талаб қилиш, қилган жинояти учун жазони ўтаб чиқиб айбини ювишини талаб қилиш) хизмат қилади. Суриштирувчи ва терговчи томонидан амнистия акти асосида жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш ёки жиноят ишини тугатиш тўғрисида судга илтимоснома киритиш ҳақидаги тақдимноманинг прокурорга юборилиши ушбу жараён устидан прокурор назорати таъминланишини кафолатлайди. Қонунда (ЖПКнинг 587-588-моддалари) ҳали жиноят иши қўзғатилмаган иш бўйича шахснинг амнистия актини қўллаш тўғрисида ариза беришининг белгиланиши жиноят процесси иштирокчилари доирасини кенгайтирди ҳамда ушбу шахс процессда қандай мақомга эга деган саволни келтириб чиқарди. Чунки ЖПКда гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи ва маҳкум ҳақида сўз юритилади. 2014 йилда нашр қилинган Ўзбекистон Республикаси Жиноят- процессуал кодексига шарҳларнинг муаллифлари [4] ҳам ушбу масалани очиқ қолдиришган ва амнистия актини қўллаш тўғрисидаги ариза гумон 43 «Наука, инновации и образование: ключевые векторы общественного прогресса» қилинувчи, айбланувчи, гумон қилинувчининг, айбланувчининг ҳимоячиси томонидан берилиши мумкинлигини кўрсатишган. Фикримизча, терговга қадар ўтказилган текширув материалларини ёки жиноят ишини суриштирувчи, терговчи томонидан прокурорга юбориш тартиби деб номланувчи 587-модданинг биринчи қисмини чиқариб қуйидаги шаклдаги биринчи қисм