ÓSPIRIM JASINIŃ PSIXOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

This article discusses the psychological differences of adolescence, the crisis in psychological development and new stages of mental development. Keywords: adolescence, crisis, period, character, system. ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ РАЗЛИЧИЯ ПОДРОСТКОВОГО ВОЗРАСТА Аннотация. В данной статье говорится о психологических различиях подросткового возраста, кризисе психологического развития и новых этапах психического развития. Ключевые слова: подростковый возраст, кризис, период, характер, система. Ósmirlik 10-11 óspirimdan 14-15 jasqa shekemgi bolǵan dáwirdi óz ishine aladı. Oqıwshılarda óspirimlik jasına ótiw, ásirese 5-klaslardan baslanadı. «Endi óspirim bala emes, biraq úlken hám emes» usı óspirimlik dáwirdiń zárúr xarakterin bildiredi. Bul jasta óspirim rawajlanıwına keskin ózgerisler payda bola baslaydı. Bul ózgerisler fiziologik hám psixologiyalıq ózgerisler. Fiziologik ózgeris jınısıy jetilisiwlerdin baslanıwı hám onıń menen baylanıslı denedegi barlıq agzalardin bekkem rawajlanıwı hám o’siwi, kletka hám organizmli duzilisleri qaytadan qaliplese baslaydı. Organizmdegi ózgerisler tikkeley óspirim endokrin sistemasınıń ózgerisleri menen baylanıslı. Bul dáwirde ishki sekretsiya bezlerinen biri gipofiz bezinin’ funktsiyasi aktivlesedi. Onıń xızmeti organizm toqimalarınıń ósiwi hám zárúr ishki sekretsiya bezlerinin islewin ku’sheytedi. Natiyjede boyı ósiwi tezlesedi, jınısıy erjetkenlik (jınısıy orǵanlardiń rawajlanıwı, ekilemshi jınısıy bezlerdin payda bolıwı) a’melge asadı. Óspirimler ózlerin úlkenlerdey tutıwǵa háreket etedi. Olar ózlerinin joybarın qábilet hám imkaniyatların belgili dárejede dosları hám muǵallimlerine kórsetiwge umtıladı. Bul ha’diyse a’piwayı baqlaw jolı menen hám an’sat dep kóriw múmkin, óspirimlik jasına mas bolǵan psixologiyalıq ózgesheliklerdi úyrene turıp, óspirimler shaxsınıń qaliplesip, rawajlanıp kamalatqa erisiw jolların hám oǵan tásir etetugin hám social faktordin’ tikkeley tásirin túsiniw múmkin. Bul dáwirde óspirim baxıtlı balalıq penen xoshlasadı, biraq úlkenler ómirinde házirshe óz ornın taba almaǵan jaǵday boladı. Óspirin dáwiri «ótiw dáwiri» «Krizis dáwir» «qıyın dáwir» sıyaqlı atlardı alǵan psixologiyalıq kórinisleri menen xarakterlenedi sebebi, bul jastaǵı óspirimlerdin is háreketinde jańa sharayatlar óz ornın taba almaǵanınan psixikalıq portlaw túrleri 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ hám ku’zetiledi. Óz dáwirinde L.S.Vigotskiy bunday jaǵdayda «psixikalıq rawajlanıwdaǵı krizis»- dep ataǵan. Óspirimlik jasında olardıń minezine mas bolǵan ayrıqsha ózgesheliklerdi jınısıy jetilisiwdin baslanıwı menen tariylep bolmaydı. Jınısıy jetilisiw óspirim minezine tiykarǵı biologik faktor sıpatında tásir kórsetip bul tásir tikkeley emes, ba’lki kóbirek tuwrı óspirimlik dáwirine kóbinshe sózge kirmeslik ójetlik óz kemshiliklerin ta’n almaslıq urısqaqlıq sıyaqlı ózgeshelikler mas. Úlkenlerge qarata qarsı múnasebetinin payda bolıwı, kewilsiz minez alamatları jınısıy jetilisiw sebebli payda bolatuǵın belgiler bolmay, balki olar tikkeley tásir kórsetetuǵın óspirim jasaytug’in social shart sharayatlar tásir arqalı onıń teńlesleri, túrli jámiyettegi dárejesi sebepli úlkenler menen múnasebeti, mektep hám shańaraǵındaǵı múnasebetleri sebepli júzege keletug’in xarakter belgileri, mine usı social sharayatlardı ózgertiw jolı menen óspirimniń minezine tuwrıdan tuwrı tásir kórsetiw múmkin. óspirimler elede har narsege eliklegish bolıp, olarda anıq bir pikir dunya qaras rawajlanbaǵan boladı. Óspirim ózinde bolıp atırǵan ózgerisler onı ta’shwishge salıp atırǵan mashqalalar haqqında úlkenler menen bólisiwge mu’ta’jlik sezedi, biraq bunnan hesh qashan birinshi bolıp ózi baslamaydı. Óspirim ózine degen jas balalarday qılınatuǵın qarım- qatnasqa qattı narazilıq bildiredi. Óspirimler qarım-qatnası ózgeriwshen’ligi menen xarakterlenedi. O’spirim dáwirdin’ is háreketin imitaciya qılıw tiyis. Kóbinese olar ózlerine tanıs hám jag’atuǵın úlkenlerdin’ is hareketine imitaciya elikleydi. Joqarida aytıp ótilgen bagdarlanǵanlıq álbette úlkenlerdiń qarım-qatnas hám mu’na’sibetinde bar. Biraq olar úlkenler óz emocianallıǵı menen parıqlanadı, óspirim óziniń kelisiwshenlik ózgesheligi menen ayqın boladı. Óspirim óz topardıń ulıwma pikirine qosılıwǵa hám onıń buyrıqları atqarıwǵa tayar boladı. Topar kóbinshe óspirimde «Biz» sezimnin qaliplesiwine járdem beredi hám onıń ishki jaǵdayın bekkemleydi. Óspirim jasındaǵı bala ushın dos tan’law júdá úlken a’hmiyetke iye óspirimlik dáwirinde dos esaplanadı. Doslar barqulla ruhıy jaqın bolıwǵa mu’ta’jlik sezedi. Bul mu’ta’jlik óspirim doslardıń hal jaǵdayın sorawı hám kórisiwlerinde (qol berip, qushaqlasıp kórisiw) birge otırıw hám birge júriwge háreket etiwlerinde kórinedi. Kóbinese áne usınday jaqın múnasibetler óspirimlerdiń shaxs bolıp qaliplesiwinde birgeliktegi háreketlerdin’ izi adam kewlin esinde bir ómirge saqlanıp qaladı. Óspirimler úlkenlerdiń olarǵa bildiretuǵın isenimlerine mu’