АБУ БАКР КОСОНИЙНИНГ ИЛМИЙ МЕРОСИНИ ЎРГАНИШ ВА ШОГИРДЛАРИНИ АНИҚЛАШ БЎЙИЧА ОЛИБ БОРИЛГАН ТАДҚИҚОТЛАР ТАҲЛИЛИ

Аннотация

The opinions expressed in the article are formulated in accordance with the requirements of the methodological principles and traditional methods of the Ḥanafī faith. Opinions on social welfare are observed on the basis of modern standards based on the book "Badā’i‘ al-ṣanā’i‘ fī tartīb al-sharā’i‘" written by the jurist of Samarkand, Abū Bakr al-Kāsānī, and based on the jurisprudence rules and legal arguments introduced in Central Asia in general, in particular in our Republic. Key words: Badā’i‘, Ṣanā’i, Kāsān, farḍ, wajib, sunnah, evidence, ijmāʿ, qiyās, asl, ʾUṣūl, furu', permissible, Islām, sharīʿah. Абу Бакр Косоний илмий меросини ўрганиш аслида у зотнинг ҳаётлик чоғидаёқ шогирдлари томонидан кўчириб олиш, ёд олиш, шарҳлаш, истилоҳий маъноларини жамлаш тарзида бошланган. Абу Бакр Ал-Косонийнинг машҳур “Бадоиъу-саноиъ фи тартиби-ш-шароиъ” китоби ҳанафий мазҳабига оид асарлар ичида энг мукаммал ва муфассал ҳамда бошқа мазҳаб вакиллари томонидан ҳам эътироф қилинган, мустаҳкам далил-ҳужжатга эга асар сифатида тан олинган. Асарнинг асосий устунлиги – унда муаллиф ислом ҳуқуқи яъни шариъат масалаларини биринчилардан бўлиб тартиблаб, таснифлаб чиққанидир. Зеро, муаллиф ўз асарининг муқаддимасида айтишича, уни ёзишдан асосий мақсади ислом фиқҳидаги ушбу эҳтиёжни тўлдириш эди. Муаллифнинг ўз олдига қўйган мақсадига аъло даражада эришгани уламолар томонидан эътироф этилган. 4 Асрлар давомида Абу Бакр ибн Масъуд Косонийнинг “Бадоиъ ас-саноиъ” асари мусулмон оламида, хусусан ҳанафий мазҳаби доирасида бирламчи манба сифатида фойдаланиб келинади. Асарнинг диний мадрасаларда фиқҳ фанидан дарслик сифатида ўқитилгани манбаларда зикр қилинади. Жумладан, ХХ аср бошида яшаб ижод қилган машҳур фақиҳ, “Шарҳ қоваид ал-фиқҳийя” асарининг муаллифи Аҳмад Зарқо (1868- 1938) ўзининг таржимаи ҳолида, мазкур манбани устозлари ҳузурида тўлиқ ўқиб, ижозат олганини фахр билан тилга олади.1 Ҳожи Халифа ўзининг машҳур “Кашфуз-зунун ъан асами-л-кутуб” номли асарида “Имом Абу Бакр ибн Масъуд Косоний Ҳанафий устозининг китоби “Туҳфат ал-фуқаҳо”га уч жилддан иборат буюк шарҳ битиб, уни “Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ” (Шариат қонунларини тартиблашда гўзал санъатлар) деб номлади. Дарҳақиқат, бу китоб исми жисмига монанддир” дея ўз эътирофини билдирган. Ҳанафий мужтаҳидларининг сўнгги вакили Муҳаммад Амин ибн Умар ибн Обидин (ваф. 1252/1836 й.) ўзининг “Ҳошия радд ал-муҳтор ала дурр ал-мухтор” номли ўн жилддан иборат йирик асарида “Бадоиъ”дан жуда кўп иқтибос келтирган ва бир ўринда “Бадоиъ бизнинг (ҳанафий) китобларимиз ичида тенги йўқ асар. Унинг муаллифи Имом Абу Бакр ибн Масъуд ибн Аҳмад Косонийдир”, деб таъкидлаган. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳам “Бадоиъ ас-саноиъ” барча уламоларнинг таҳсини ва мақтовига мушарраф бўлган, катта китоб эканлигини таъкидлаган. “Бадоиъ” асари бўйича кўплаб тадқиқотлар ёзган шарқшунос олим В. Маделунг унга қуйидагича баҳо беради: “Алоуддин Косонийнинг «Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш- шароиъ” асари ҳанафий фиқҳига оид тизимли асар бўлиб, бизнинг давримизда мусулмон олимлари орасида ҳам, ғарб олимлари орасида ҳам эътироф этиб келинади. “Ислом Энциклопедияси”да бу китоб “юқори сифатли дурдона” деб баҳоланади. Ислом фиқҳига оид манбалар орасида беназир маҳорат намунасидир. Унинг даражасига бирор китоб ета олмаган (a master-piece of a quality which was never reached subsequently in Hanafi legal literature)”2 Маделунг Абу Бакр Косонийнинг шахсий ва илмий мавқифига баҳо бераркан, шундай дейди: “ У соғлом эътиқодли шахс бўлиб, қатъий йўл тутар ва ўз маърузаларида мутазилийлар каби оқимларни қаттиқ танқид қилар эди.”3 Муҳаммад Айюб Ҳомидов Карл Броккелман, Отто Шпиз, Ҳеффенинг, В. Маделунг ва Жочен Гентз каби ғарб олимларининг аллома Ал-Косоний мероси бўйича олиб борган тадқиқотларидаги фикрларига асосланган ҳолда Ғарб олимлари Косоний меросини ўрганиш бўйича анча илғорлаб кетганлигини эътироф этади. Асар яратилгандан буён биргина Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Муҳаммад ар- Радиний ал-Ҳусайний 925/1519 йилда унга “Зад ал-ғарибуддайн мин Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ” номли ягона мухтасар шарҳ ёзган бўлиб, унинг бир нусхаси 1 Шайх Аҳмад ибн Шайх Муҳаммад Зарқо. Шарҳ қоваид ал-фиқҳийя. – Дамашқ: Дор ал-қалам, 2001.– Б. 20. 2 Dr.Wilferd MADELUNG. The Westward Migration of Нanafi Scholars from Central Asia in the 11th to 13th Centuries. https://teav.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/50286/9156.pdf?sequence=1 3 Dr.Wilferd MADELUNG. The Westward Migration of Нanafi Scholars from Central Asia in the 11th to 13th Centuries. https://teav.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/50286/9156.pdf?sequence=1 5 Сулаймония кутубхонасида сақланади4. Асарга бўлган талаб ва этиборнинг юқори эканидан, хаттотлар ҳар доим ундан кўчирма олишган. “Бадоиъ”нинг энг қадимий қўлёзма нусхалари Берлин, Лондон, Тунис, Сурия, Миср, Туркия, Ҳиндистон, Покистон, Саудия Арабистони ва Ўзбекистон кутубхоналари фондларида сақланмоқда.5 Асарнинг қўлёзма нусхалари ҳақида гапирилганда, аввало Косонийнинг оригинал қўлёз