ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ҚОНУНЧИЛИГИДА ЗЎРЛИК ИШЛАТИБ СОДИР ЭТИЛАДИГАН ЖИНОЯТЛАР ТАҲЛИЛИ

Аннотация

This article provides an analysis of crimes committed using force in the legislation of foreign countries. Also, in the article, crimes committed using violence in the criminal law of some CIS countries and their differences are studied. Key words: Juvenile, violence, crime, responsibility, punishment, foreign, states, committed, social danger, person. Зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятлар ўзининг хусусиятлари, белгилари, шахсга жиддий салбий таъсир ўтказиш ҳаракатлари билан бошқа турдаги жиноятларга нисбатан ижтимоий хавфлилиги юқори қилмишлар ҳисобланади. Зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятлар инсоннинг яшаш, шахсий дахлсизлик ҳуқуқларини, зўрлик ишлатиш, қийнаш ва шафқатсиз муомалада бўлиш тақиқланишини эълон қилган 1948 йилги Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясига ҳам зиддир. Халқаро ҳамжамият 1948 йилги Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясидан бошлаб, БМТ Бош Ассамблеяси, ЭКОСОС, БМТ Конгрессларининг кейинги бир қатор 29 қарорлари ва резолюцияларида юқорида баён этилган асосий принципларни изчил ва оғишмай ривожлантирди ва ҳимоя қилди. БМТнинг Қоҳирада бўлиб ўтган Тўққизинчи конгрессида (1995 йил) мазкур муаммога бағишлаб “Зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларнинг олдини олиш” мавзуида семинар-практикум ўтказилди, унга зўрлик ишлатиш сабаблари тўғрисида халқаро шарҳ тайёрланди. БМТнинг IX конгрессига тайёргарлик тарзида ўтказилган беш минтақавий (Европа, Лотин Америкаси, Осиё, Араб, Африка мамлакатлари) кенгаш материалларида жиноий зўрлик ишлатишнинг ўсиши (айниқса шаҳарлар, мактабларда, шунингдек оилаларда болалар ва хотин- қизларга қарши) жиддий ташвишга солаётгани қайд этилди. Зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларга доир энг мушкул муаммолар аксарият мамлакатларда одамларнинг тарқоқлиги ва ижтимоий анонимлиги даражаси юқорилиги билан боғлиқ. Бунда зўрлик ишлатиб содир этиладиган оғир жиноятлар орасида одам ўлдиришнинг ижтимоий хавфлилик даражаси айниқса йўқоридир. Хорижий давлатлар жиноят қонунчилигида Ўзбекистон ЖКда назарда тутилмаган қуйидаги зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятлари учун жавобгарлик белгиланган: – шахснинг истагига мувофиқ ҳаётдан маҳрум қилиш – эвтаназия (Озарбайжон, Молдова ва Грузия ЖКларида); – мижознинг розилигисиз эмбрионни сунъий равишда уруғлантириш ёки имплантация қилиш (Озарбайжон ва Молдова ЖКларида); – зўрлик ишлатиб бепушт қилиш (Озарбайжон ЖКда); – зўрлик ишлатиб шахс устида тиббий-биологик, руҳий ёки бошқа тажрибаларни ноқонуний равишда ўтказиш (Украина ЖКда) ва бошқа ҳаракатлар. Тадқиқот натижасида хорижий мамлакатлар ва Ўзбекистон ЖКларида белгиланган шахсга қарши зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларни таҳлил қилиш асосида Ўзбекистон ЖКда қуйидаги бўшлиқлар мавжудлиги аниқланди. Бизнингча, Ўзбекистон ЖКга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиб, ушбу йўналишда такомиллаштириш мақсадга мувофиқдир: 1. Беларусь Республикаси ЖКнинг 139-моддаси 1-қисми, Украина ЖКнинг 115- моддаси 1-қисмида белгиланган нормалардан келиб чиқиб, одам ўлдиришнинг квалификация қилувчи белгилари сифатида зўрлик ҳаракати назарда тўтилган. Шулардан келиб чиқиб, Ўзбекистон ЖКнинг 97-моддаси 1-қисми диспозициясини қуйидаги таҳрирда баён этиш таклиф этилади: “Қасддан одам ўлдириш, яъни қонунга хилоф равишда зўрлик ишлатиб шахсни ҳаётдан маҳрум қилиш –” 2. Қасддан одам ўлдириш жиноятини қуйидаги жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар билан тўлдириш: а) вояга етмаган шахсни, яқин қариндошни ўлдириш; б) ўқотар қурол, жанговар техника ёки портловчи моддалар орқали одам ўлдириш. 3. Беларусь Республикаси ЖКнинг 147-моддаси 1-қисмида белгиланган нормадан келиб чиққан ҳолда қасддан баданга оғир шикаст етказишнинг зарурий белгилари таркибига скелет суягига зарар етказиш билан боғлиқ қилмишни киритиш таклифи берилади; 30 4. ЖКнинг 104-моддаси иккинчи қисмида назарда тўтилган оғирлаштирувчи ҳолатларни қуйидагича тўлдиришни: а) вояга етмаган шахсни, кекса ёшдаги шахсга нисбатан; б) ўқотар қурол, жанговар техника ёки портловчи моддалар орқали; в) жиноятни яшириш ёки уни содир этишни осонлаштириш мақсадида1. 5. Грузия ЖКнинг 134-моддаси, Қозоғистон ЖКнинг 113-моддасида белгиланган нормалардан келиб чиқиб, Ўзбекистон ЖКнинг 97, 104, 133, 135-моддаларида нафақат киши аъзоларини кесиб олиб, бошқа кишига кўчириш (трансплантат) мақсадида, шу билан инсон тўқималари ёки уларнинг қисмлари бошқа кишига кўчириш мақсадида содир этилган жиноят учун ҳам жавобгарлик белгилаш лозим; 6. Одам ўғирлаш жиноятининг квалификация қилувчи белгиларини қуйидаги ҳолатлар билан тўлдириш: а) жабрланувчини чегарадан олиб ўтиш орқали; б) ёрдамга муҳтож ёки ожиз аҳволдаги шахсга нисбатан; в) жинсий ёки бошқача эксплуатация қилиш мақсадида; г) киши аъзолари, тўқималари ёки уларнинг қисмларини бошқа кишига кўчириш (трансплантат) мақсадида содир этиш2. 7. Шахсга қарши зрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларни қуйидаги янги турдаги жиноятлар билан тўлдириш масаласини кўриб чиқиш лозим: – шахснинг истагига мувофиқ ҳаётдан маҳрум қилиш – эвтаназия; – межознинг розилигисиз эмбрионни сунъий равишда уруғлантириш ёки имплантация қилиш;