АБУ БАКР КОСОНИЙНИНГ “БАДОИЪУС САНОИЪ ФИ ТАРТИБ АШ-ШАРОИЪ” АСАРИ ТАРКИБИЙ ТУЗИЛМАСИДАГИ ЎЗИГА ХОСЛИКЛАР

Аннотация

The opinions expressed in the article are formulated in accordance with the requirements of the methodological principles and traditional methods of the Ḥanafī faith. Opinions on social welfare are observed on the basis of modern standards based on the book "Badā’i‘ al-ṣanā’i‘ fī tartīb al-sharā’i‘" written by the jurist of Samarkand, Abū Bakr al-Kāsānī, and based on the jurisprudence rules and legal arguments introduced in Central Asia in general, in particular in our Republic. Key words: Badā’i‘, Ṣanā’i, Kāsān, farḍ, wajib, sunnah, evidence, ijmāʿ, qiyās, asl, ʾUṣūl, furu', permissible, Islām, sharīʿah. Абу Бакр Косонийнинг “Бадоиъу-с-саноиъ” асари “Китобут-таҳорат” (Поклик китоби) билан бошланиб “Китобул-қарз” (Қарз олди-берди китоби) билан якунланган бўлиб, бу тартибни асарнинг таркибий тузилмасини шакллантиришдаги мустақил бир услуб деб баҳолаш мумкин. Мазкур асарда жами етти юз саксонта (780) фасл ва етмиш битта (71) китоб жамланган. Асарда “Мерос”, “Никоҳ” “Нафақа” (ижтимоий таъминот), “Савдо”, “Боғийлик”, “Жиҳод” каби мавзуларга тааллуқли масалалар атрофлича муҳокама қилинган. Асарнинг асосий методик устунлиги – унда шариъат масалалари тартиблаб, таснифлаб чиқилганлигидир. Абу Бакр ибн Масъуд Косоний “Бадоиъу-с-саноиъ” асарининг муқаддимасида уни ёзишдан асосий мақсади ва ушбу асарни ёзишнинг долзарблиги борасида тўхталиб ўтади: 4 “Бу соҳа (фиқҳ) бўйича ҳозиргача машойихларимизнинг жуда кўп асарлари мавжуд, барчалари ҳам аъло даражада, манфаатли китоблар ёзиб қолдирдилар. Аммо, улар шаръий ҳукмларни тартиблаш ва таснифлашга кўп ҳам эътибор бермаганлар. Устозим – суннати шариф меросхўри ва тарқатувчиси, шайх, зоҳид имом, Алоуддин, аҳли сунна раиси Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Аби Аҳмад Самарқандий (Аллоҳ у кишини раҳмат қилсин)гина бу ишга эътибор берди. Мен ҳам устозимга эргашдим ва ундан намуна олдим. Ҳар қандай соҳада ёзилган китобдаги асосий мақсад – ўқувчиларни излаган маълумотларига осон йўл орқали етказиш ва уларни мавзунинг моҳиятига яқинлаштиришдир. Бу мақсадга соҳалар хусусиятидан келиб чиқиб, маҳорат билан маълумотларни тартиблаш ва таснифлаш орқали эришилади. Тартиблаш – масалаларни қисмлар, бўлаклар ва турлар бўйича диққат билан ўрганиб чиқиш ҳамда қоидалар ва мезонлар асосида ҳукмга келишдир. Бундай усулда уларни тушуниш ва ёдда сақлаш осонлашади ва асар доимий мурожаат қилинадиган манбага айлана олади. Бор эътиборни шунга қаратиб, соҳа (фиқҳ)га хос тартиб билан фиқҳий маълумотларни ушбу икки китоб (жилд)да жамладим. Китобимни исми жисмига муносиб бўлиши учун “Бадоиъу-с-саноиъ фи тартибиш-шароиъ” деб номладим, зеро асар тартиблаш ва тизимлашда бадиий маҳорат намунасидир. Аллоҳ таъолодан ушбу китобни якунига етказишда ёрдам беришини сўрайман. Аллоҳнинг карами ва фазлидан умид қилиб, Ундан китобимни ўтган устозларнинг меросини кейинги авлодга етказувчи манба ва мендан бу дунёда эсдалик, охиратда эса захира қилишини сўраб қоламан. Албатта, У умидларни рўёбга чиқарувчи ва сўровларни берувчи зотдир!”1 Аллома Косоний “Муқаддима”да айнан фиқҳ илмига оид асарга қўл уриши боиси ҳақида ҳам тўхталади: “Аллоҳни таниш, Унинг сифатларини билишда Тавҳид илмидан кейинги илмларнинг энг улуғи фиқҳ илмидир. Фиқҳ – ҳалол ва ҳаром, шариат ва аҳкомлар илми. Барча пайғамбарлар Аллоҳ таолонинг шу буйруқларини етказиш учун юборилган. Чунки инсон илоҳий буйруқларни танимай, фақатгина ақл билан тўғри йўлни топа олмас. Аллоҳ таоло айтади: “У Ўзи хоҳлаган кишиларга ҳикмат беради. Кимга ҳикмат берилган бўлса, демак, унга кўп яхшилик берилибди.”2 Баъзи тафсирларда “ҳикмат” сўзидан мурод фиқҳ илмидир, дейилган. Расулуллоҳ соллалоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилинади: У зот айтдилар: “Аллоҳ таолога ибодатлар орасида фақиҳлик илмидан кўра афзалроқ амал бўлмаган. Динни англаган биргина фақиҳ олим шайтонга мингта обиддан кўра қаттиқроқ душмандир”. Бу илмни ўрганишга тарғиб қилувчи хабарлар сон-саноқсиздир”3. Ривоят қилинадики, Умар розияллоҳу анҳу ҳузурига – Мадинаи Мунавварага Шом диёридан бир киши келди. Умар ибн Хаттоб: “Нима сабабдан келдинг?”, деб сўраганда, у киши “Ташаҳҳудни яхши ўрганиб олиш учун келдим” деб жавоб берди. Шунда Умар йиғлаб юборди, ҳатто кўзёшидан соқоллари ҳўл бўлиб кетди, кейин айтди: “Аллоҳга қасам, Парвардигордан умид қиламанки, У Зот сени ҳеч қачон азобламайди”. 1Алоуддин Абу Бакр ибн Масъуд Косоний. Бадоиъу-с-саноиъ фи тартиби-ш-шароиъ (Шайх Али Мухаммад ва Шайх Одил Ахмад Абдулмавжуд томонларидан тахқиқ ва таълиқ қилинган). – Ливан: Дор ал-кутуб ал-илмийя, 1997 (ўн жилдлик). (бундан кейин: Косоний. Бадоиъ.). – Ж: I. – Б.88. 2 Бақара сураси 269 оят. 3 Косоний. Бадоиъ. – Ж: I. – Б. 87. 5 Асар араб тилида “Бадоиъу-с-саноиъ фи тартибиш-шароиъ” деб номланган бўлиб, уни ўзбек тилига (Шариъат масалаларни тартиблашда гўзал санъатлар) деб таржима қилиб келинади. Аммо бу таржима матндаги мазмунни тўлиқ акс эттира олган дейиш қийин. Бу таржима кўп йиллардан буён қўлланиб келмоқда. Шунга қарамай асар номидаги сўзларни лексик таҳлил қилиш натижасида мазкур номдаги “гўзал санъатлар” деган сўз бирикмаси ўрнига “