АНТИТЕЗА ВА ОКСЮМОРОН КОНТРАСТНИНГ ТУРЛИ КЎРИНИШЛАРИ СИФАТИДА

Аннотация

This article discusses the antithesis and oxymoron, which are mentioned as various manifestations of semantic contrast. These tools are based on contrast and are described in different ways in the sources. It is characteristic that proverbs are often cited as examples in the comments on the antithesis. This also indicates that the phenomenon of contrast is often found in proverbs. Keywords: semantic contrast, antithesis, oxymoron, proverb, poetic syntax, thought, image, antonym, relation of grammatical contradiction, affirmation, negation, means of opposition Илмий адабиётларда семантик контрастнинг турли кўринишлари сифатида антитеза ва оксюморон қайд этилади. Бу воситалар контраст асосига қурилган бўлиб, манбаларда турлича таърифланади. Шуниси характерлики, антитезага берилган изоҳларда кўпинча мақоллар мисол сифатида келтирилади. Бу ҳам контраст ҳодисасининг мақолларда кенг тарқалганлигидан далолат беради. Тилшунос А.Ҳожиев бу ҳодиса моҳиятини қуйидагича изоҳлайди: Антитеза (юн. Antithesis – қарама-қарши қўйиш). Қиёсланувчи фикр, тушунча кабиларни қарама-қарши қўйишдан иборат услубий қўлланиш: Яхши топиб гапирар, ёмон қопиб гапирар. Дўст бўлиш осон уни сақлаш қийин [4.-Б.17]. Контрастни юзага келтирувчи антитеза поэтик синтаксиснинг бир кўриниши ҳисобланади, у нутқда ифодалиликни кучайтириш учун логик жиҳатдан қарама-қарши тушунчаларни, фикр, образ, предметларни ва шахслар характерларини қиёслаш ёки биргина предмет ёки ҳодисаларнинг даража жиҳатидан қарама-қарши ҳолатини тасвирлашдир. Классик адабиётимизда антитеза тазод термини билан юритилган ва у бир неча хил кўринишларга эга бўлган [3. -Б.111]. 37 Тилшунос А.Шомақсудов ва бошқалар томонидан яратилган “Ўзбек тили стилистикаси” китобида тазоднинг моҳиятини очиб беришда адабиётшунослик ва тилшунослик нутқтаи назаридан ёндашилганлиги кўзга ташланади: “Тазод усули талабига кўра, бир-бирига қарама-қарши бўлган икки қутб — образ, тушунча, жисм, жараён ва бошқаларнинг бири иккинчисини рад этиши ёки инкор қилиши лозим. Лекин, айни чоғда, кўпинча бир-бирини рад этувчи ёки инкор қилувчи икки қутб ўртасида қандайдир ички ёки ташқи алоқа ҳам бўлади. Улардан бири иккинчисини келтириб чиқаради. Навоий тазоднинг бу специфик хусусиятларига тўла амал қилиб, оригинал лавҳа ва образлар яратади. Мисоллар: Жаҳонки, оҳим била тийрадур, эмас мумкин — Бу шом рафъи юзунг субҳи бўлмайин мавжуд. Бу байтда субҳ шомга қарама-қарши қўйилаяпти. Бироқ шомга ҳам, субҳга ҳам ёр сабабчи, чунки унинг ҳажри шомни бунёд этса, (Ошиқ ҳижрон оламида оҳ чекавериб, оламни қоронғу қилган), унинг юзи (юз қуёшга ўхшатилади) субҳни бунёд этади [2. – Б.238].. Олимлар тазод атамаси муқобили бўлган антитезага изоҳ беришда унинг лисоний томонларига эътибор қаратганлар: “Антитеза (Тазод). Бу логик жиҳатдан қарама-қарши бўлган икки қутб (фикр, тушунча, сезги ва образлар)ни қиёслашдир. Бунда бири иккинчисини рад этади ёки инкор қилади. Таркибида антонимлар, грамматик зидлик муносабатини ҳамда тасдиқ ва инкор ифода қилувчи грамматик воситалар, шунингдек, ифодалиликнинг бошқа зидлаш воситалари қўлланади: Унинг ҳаёти баланд-паст бўлиши керак эмас, тўғри бўлиши керак. (У.У.) Жамиятни, ундаги бойликларни яратган, ижод этган инсон меҳнатда, фалокатда, азобда, ҳалокатли аҳволда, хору зорликда бўлди. Паразитлар эса роҳатда, разолатда, қотиллик фаолиятида. (В. 3.) Эгри озади — тўғри ўзади. (Мақол) [2. –Б.238]. Тилшунос Р.Қўнғуров мазкур ҳодиса моҳиятини кенгроқ ёритишга ҳаракат қилган. Олим қуйидаги фикрларни билдиради: “Антитеза орқали ифодаланган маънони тушунишда бир-бирига кескин қарама-қарши ҳодисаларга нисбатан бизнинг реакциямизнинг ҳам аҳамияти бор. Масалан, иссиқ-совуқ [chaud-froid], баланд-паст [haut-bas], улуғ-пасткаш [grand-tatillon], жасур-қўрқоқ [brave-peureux], сахий-хасис [généreux, abundant-avare], ҳақиқат-ёлғон [la vérité-la menterie], тун-кун [la nuit-le jour], ёруғ-қоронғи[claire-obscure (noir)] каби антонимик сўзлар ҳар бири ўзига хос реакция уйғотади. Маълум ҳодиса ёки ҳодисалар тасвирланаётганда уларни ана шу каби антоним сўзлар воситасида бирини иккинчисига қарама-қарши қўйиб қиёсланади ва шоир уларга нисбатан ўзининг муносабатини билдиради ёки бир ҳодисани турли томондан тасвирлаш орқали ўқувчида унга ижобий ёки салбий муносабат уйғотади” [3. – Б.138]. Бу ҳақда С.Каримов шундай фикрларни билдиради: “Бу фарқ шундан иборатки, антитезада маъно бир-бирига зид бирликларни параллел, ёнма-ён қўйиш орқали очилади, оксюморонда эса бу икки сўз бирикма ҳолида бўлади ва зид маъноли сўзлардан уларнинг ҳар бирининг маъноси сақлаб қолинган янги бир контекстуал маъно келиб чиқади” [1. –Б.47]. Контраст асосига қурилган усуллардан яна бири оксюморондир. У адабиётшуносликда “Бадиий кўчим турларидан бири бўлиб, таркибидаги қарама- қарши маъноли тушунчалар янги бир кутилмаган маънони келтириб чиқаради. Оксюморондаги мана шу хусусият кучли образлилик касб этади. Масалан: Уйғон, эй малагим, тур ўрнингдан тур, Оташин музларда исинайлик юр. 38 Ёнғинли дарёда қулоч отайлик, Бу ердан кетайлик, фақат кетайлик (Рауф