Институциональный подход к развитию кооперации в сельском хозяйстве

Аннотация

This article highlights the advantages of agricultural cooperation, describes the work carried out in the development of this form of cooperation in the Republic, provides an institutional approach to the development of cooperation, taking into account domestic and foreign experience in terms of property rights and transaction costs, and provides scientific recommendations for the organization of new forms of cooperation. Keywords: сельскохозяйственная кооперация, институциональный подход, трансакционные издержки, права собственности, формальные и неформальные институты. Кириш. Республикамиз иқтисодиёти- торнинг экспорт салоҳиятини ошириш, қў- нинг янги сифат жиҳатдан янги инновацион шилган қийматга эга маҳсулотлар ҳажмини ривожланиш йўлига ўтиш - унинг глобалла- кўпайтириш, халқаро стандартлар асосида шуви, рақобатни ривожлантириш, бозорда маҳсулотларни сертификатлаш тизимини етакчи ўринларини эгаллаш, маҳсулотлари- кенг жорий этиш ва кооперация муносабат- ни ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш техноло- ларини ривожлантириш мазкур устувор йў- гияларнинг тубдан ўзгариши, атроф муҳит- налишнинг асосий мақсади ҳисобланади”[1]. ни муҳофаза қилишга талабларни кучайти- Шуни инобатга олиб, қишлоқ хўжали- риш ҳамда янги ижтимоий устуворликлари- гида кооперация шаклини ривожлантириш нинг пайдо бўлиши товар ишлаб чиқарувчи- учун унинг туб моҳиятини тушуниш, турли ларни бозор иштирокчилари билан янги олимларнинг ёндошувларни тизимлашти- ўзаро алоқа қилиш моделларини топиш ва риш, тараққий этган давлатларда ҳамда қўш- уларни ривожлантиришнинг замонавий ст- ни бўлган мамлакатларда унинг фаолияти ратегиялардан фойдаланишни тақозо этмоқ- хусусиятларини, афзаллик ва устун томонла- да. Бу каби ҳолат бевосита қишлоқ хўжалиги рини аниқлаш, илғор тажрибаларни ўрга- соҳасига ҳам таъалуқлидир. ниш ҳамда ушбу тажрибаларни республика- Шуни таъкидлаш керакки, алоҳида миз шароитига мослаштирган ҳолда жорий субъектлар томонидан юқорида келтирил- этиш бўйича амалий тавсиялар ва илмий ган мақсадларга эришиш жуда мушкул. Шу таклифларни ишлаб чиқиш иқтисодиётимиз боис иқтисодиёти ривожланган давлатларда ривожланишининг ҳозирги босқичида айнан бозор иштирокчилари фаолиятини муво- зарур ҳисобланади. фиқлаштирувчи турли хил кооперация Тадқиқот мавзусининг ўрганилган- шакллари мавжуд. Бу эса ишлаб чиқарувчи- лик даражаси. Кооперациянинг фундамен- ларнинг нафақат ишлаб чиқариш ва ноиш- тал назарий ва услубий асослари бир қатор лаб чиқариш ҳаражатларини, маҳсулот ва хорижий олимлар хусусан У.Кинг, Е. Норсон, хизматларнинг таннархини пасайтиради, Р. Оуэн, Ф. Райффайзен, А. Сапиро, Ч.Фурье ва балки фаолият натижасида ижтимоий кўмак бошқа чет эл олимларнинг ишларида акс эт- олишга имконият беради. тирилган. Кооперация назарияси соҳасидаги Республикамизда ҳам қишлоқ хўжали- фанни ривожлантиришда рус классик меро- ги кооперациясини ривожлантиришга ало- сига кирган А.В. Чаянов[21], М.Н. Туган-Бара- ҳида урғу берилган. Жумладан: “Аграр сек- новский [15], Н.П. Макаров [14], Н.Д. Кондра- Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 4 231 ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ тьев[11], И.В. Емельянов [10] ва бошқа олим- Ҳаётий циклнинг барча босқичларида лар катта ҳисса қўшган. Шунингдек И.Н. Буз- кооператив билан боғлиқ долзарб масалала- далов, В.А. Добрынин [9], А.В. Ткач [17], рига бағишланган тадқиқотларда, институ- К.И.Вахитов [8], Н.А. Кузнецова [12], Н.К. Фи- ционал ёндашув алоҳида аҳамиятга эга, чун- гуровская [18], Е.Н. Козлова, [18], М.Ф. ки бозор институтлари (савдо қилиш, инвес- Шкляр[22], Г.И. Шмелев[23], М.И.Козырь[24] тицияларни жалб қилиш қоидалари ва иқти- ва бошқа олимлар қишлоқ хўжалиги коопе- содий муҳитнинг бошқа таркибий қисмлари) рациясининг ташкилий-иқтисодий механиз- билан биргаликда расмий ва норасмий инс- мини такомиллаштиришга бағишланган. титутлар билан намоён бўлган институцио- Ўзбекистонда турли соҳаларда коопе- нал муҳит (ташкилот ёки шахснинг хатти- рацияни ривожлантиришга Қ.А.Чориев[20], ҳаракатларини бошқарадиган чекловлар) Б.Б.Беркинов[6], Ш.Эргашходжаева[24], А.Ма- ҳар қандай ташкилот шу жумладан коопера- далиева[13], М.Айнақулов[23], А.Хуррамова тив фаолиятининг муайян доирани шакл- [19], Р.Х.Ташматов [16], А. Абдуллаев[3], лантиради. Масалан, ижтимоий йўналтирил- А.Ж.Абдуллоев[4] ва бошқа олимларнинг ган ташкилот сифатида намоён бўлган қиш- ишларида баён этилган. лоқ хўжалиги истеъмол кооперативининг Сўнгги йилларда институционал таҳ- ўзига хослиги кооператив фаолиятини ри- лилнинг турли воситаларидан фаолроқ фой- вожлантиришнинг иқтисодий омиллари би- даланилишига қарамай, кооперативлар фао- лан бирга ижтимоий омилларни омилларни лиятини ўрганиш кўпроқ анъанавий ёнда- ҳам ўрганишни талаб қилди, бу эса институ- шувга асосланади. Ушбу тадқиқотларни ти- ционал иқтисодий таҳлил воситалари ёр- зимли деб бўлмайди, чунки норасмий инс- дамида амалга ошириш мумкин. титутларнинг кооператив ташкилотлар фао- Кооператив мулкчилик таркиби ва лиятига таъсирини ҳисобга олмайди. Қиш- назорат тизими билан бошқа ташкилотлар лоқ хўжалиги кооперативларида самарали ва якка бошқ