MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI

Аннотация

20-asr mobaynida markaziy osiyo me'morchiligida mang'it sulolalarining saroylari va Buxoro amirligi hududida olib borilgan me'morchilik ishlari nihoyatda muhim shu bilan birgalikda juda qiziqarli ushbu maqolam davomida saroylar axitekturasi va ijtimoiy mohiyatiga to'xtalib o'tdim Kalit so’zlar: Arxitektura, saroy qurilishi, qurilish tarixi, sharq uslublari, Oʻrta Osiyo, sulola, ijtimoiy hayot, madaniy taʼsir, millat, xalq, diaspora, ekspeditsiya, choʻl mintaqasi, koʻchmanchi aholi, kundalik faoliyat. THE DEVELOPMENT OF THE ARCHITECTURE OF BUKHARA EMIRATE DURING THE PERIOD OF THE MANGIT EMIRS Abstract. During the 20th century, in the architecture of Central Asia, the palaces of the Mangite dynasties and the architectural works carried out in the territory of the Bukhara Emirate are extremely important and at the same time very interesting. Key words: Architecture, palace construction, building history, oriental styles, Central Asia, dynasty, social life, cultural influence, nation, people, diaspora, expedition, desert region, nomadic population, daily activities. РАЗВИТИЕ АРХИТЕКТУРЫ БУХАРСКОГО ЭМИРАТА В ПЕРИОД ПРАВЛЕНИЯ МАНГИТСКИХ ЭМИРОВ. Аннотация. В XX веке дворцы мангитских династий и архитектурные работы, проводившиеся на территории Бухарского эмирата, имеют чрезвычайно важное значение в архитектуре Средней Азии. Я сосредоточился на архитектуре и социальной сути дворцов. Ключевые слова: Архитектура, дворцовое строительство, история строительства, восточные стили, Средняя Азия, династия, общественная жизнь, культурное влияние, нация, народ, диаспора, экспедиция, пустынный регион, кочевое население, повседневная деятельность. 620 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Buxoro amirligini boshqargan mangʻitlar sulolasi bilan bogʻliq boʻlgan mangʻitlar davri (1753—1920) saroy meʼmorchiligi va qurilishida sezilarli oʻzgarishlar yuz berdi. Markaziy Osiyoda bu davr fors, islom va markaziy osiyo anʼanalarini uygʻunlashtirgani, saroylar siyosiy markazlar, qarorgohlar va amirlik qudratini aks ettirganligi bilan mashhur. Quyida mangʻitlar davridagi saroy qurilishining tarixiy oʻtmishi va xususiyatlari haqida umumiy maʼlumot berilgan. 1. Tarixiy kontekst Mang‘itlar sulolasi Ashtarxoniylar sulolasi (Joniylar deb ham ataladi) tanazzuldan so‘ng vujudga keldi va Buxoro amirligini qojarlar, ruslar va xivonlar kabi qo‘shni davlatlarning qiyinchiliklari sharoitida qayta tiklanish davriga olib keldi. Bu davrda qurilgan saroylar, ayniqsa, Buxoro va boshqa muhim shaharlarda amirlikning qonuniyligi, qudrati va boyligini mustahkamlashga qaratilgan sa’y-harakatlarini aks ettiradi. 2. Saroy qurilishining asosiy xususiyatlari 1. Arxitektura ta’siri ayvon (gnozli zallar), muqarnas (stalaktitga o'xshash bezaklar) va murakkab koshinlar kabi kuchli fors-islom unsurlari. Temuriylar me'morchiligining ta'siri, avvalgi Buxoro hukmdorlarining davomiyligini aks ettiradi. Markaziy Osiyo mahalliy uslublari, jumladan gumbazlar, hovlilar va rangli koshinlardan jonli foydalanish. 2. Saroylardagi ramziylik Saroylar turar joydan ko'ra ko'proq xizmat qilgan; ular hokimiyat, ma'naviyat va amirning ilohiy hukmronlik huquqini ramziy qildi. Amirning islom qadriyatlariga aloqadorligini ko'rsatish uchun ko'pincha bog'lar va masjidlar birlashtirildi. 3. Funktsionallik Saroylar nafaqat shaxsiy turar joylar, balki xorijiy elchilar, amaldorlar va harbiy qo'mondonlar bilan uchrashuvlar uchun ma'muriy joylarni ham o'z ichiga olgan. Qabulxonalar va devonlar (kengashlar) amirning rasmiy tadbirlarni o'tkazishga bo'lgan ehtiyojini aks ettiruvchi markaziy tarkibiy qismlar edi. 3. Mang‘itlar davrining ko‘zga ko‘ringan saroylari 1. Buxoro Ark 621 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Ark qadimiy bo'lsa-da, mang'itlar hukmronligi davrida u sezilarli darajada ta'mirlangan va kengaytirilgan. Bu qal'a amirning asosiy saroyi va qal'a bo'lib xizmat qilgan, unda nafaqat qirollik qarorgohlari, balki davlat idoralari, xazina, masjid va harbiy inshootlar ham joylashgan. Saroyda hokimiyatning markazlashganligini ta'kidlab, qabulxonalar, taxt xonalari va qarorgohlar mavjud edi. 2. Sitorai Moxi-Xosa saroyi Buxoroning chekkasida joylashgan bu yozgi saroy ham mahalliy, ham Yevropa meʼmoriy taʼsirini oʻzida aks ettiradi, chunki u soʻnggi mangʻit davrida Rossiya taʼsiri kuchaygan davrda qurilgan. Saroy o'zining hashamatli interyeri bilan mashhur, murakkab nometalllar, shlyapa bezaklari va freskalar bilan mashhur bo'lib, amirlikning boylikni loyihalash istagini ko'rsatadi. 3. Qo‘sh madrasa majmuasi va unga tutash saroy makonlari Amir Nasrullohxon davrida (1827–1860) qurilgan bu majmua taʼlim muassasalarini qirollik infratuzilmasi bilan bogʻlash anʼanasini aks ettiradi. Bunday madrasalar yonidagi saroy qarorgohlari amirning ham siyosiy, ham ma’naviy yetakchi rolini mustahkamlagan. 4. Rossiya ta'sirining ta'siri 19-asrning oxiriga kelib, amirlikka Rossiyaning kengayishi ka