КОМПОЗИЦИЯ ПЕСЕН НА ТЕМУ ПУТЕШЕСТВИЙ НА СТИХИ ИБРАИМА ЮСУПОВА.

Аннотация

In this article, the composition of poems related to the theme of travel in the lyrics of one of the great poets of the Karakalpak people, I. Yusupov, was studied and analyzed using examples. At the same time, it became known that I. Yusupov managed to preserve the compositional units of lyrical poems in his poems and to give internal lyrical experiences with beautiful lines. Key words. Lyric, cycle, composition, epigraph, object, frame, octave, symbol. КОМПОЗИЦИЯ ПЕСЕН НА ТЕМУ ПУТЕШЕСТВИЙ НА СТИХИ ИБРАИМА ЮСУПОВА. Аннотация. В данной статье изучена и проанализирована на примерах композиция стихотворений, связанных с темой путешествия в лирике одного из великих поэтов каракалпакского народа И. Юсупова. При этом стало известно, что И. Юсупову удалось сохранить в своих стихотворениях композиционные единицы лирических стихотворений и передать внутренние лирические переживания прекрасными строками. Ключевые слова: Лирика, цикл, композиция, эпиграф, обьект, рамка, октава, символ Kirisiw (Introduction) Lirikalıq shıǵarmalardıń qanday da bir kompoziciyalıq pútinlikke iye bolıp jazılıwı haqqında, qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde ele tolıq túsinik qáliplespegen. Jańa ǵana PhD G.Tilewniyazovanıń miyneti payda bolıp, bul baǵdardaǵı dáslepki túsiniklerdi kórsetip berdi desek boladı. Demek, lirikalıq shıǵarmalar da kompoziciyalıq pútinlikke hám izbe-izlikke iye boladı. Tiykarǵı bólim (Main part) Lirikalıq dúrkinlerdiń kompoziciyasın izertlewshi ilimpazlar lirikalıq dúrkinlerdiń kompoziciyasına onıń ataması, epigraf, dúrkinniń baslanıwı, juwmaqlanıwı sıyaqlı bólimlerdi kirgizedi. Máselen, bul máseleni, arnawlı izertlegen Yu.A.Kapustina óziniń “Композиционная рамка как принцип циклизации в лирике Серебряного века” atlı kandidatlıq dissertaciyasında lirikalıq dúrkinlerdiń kompoziciyasına kiretuǵın bólimlerdiń hár birine teoriyalıq sıpatlama beredi. Lirikalıq dúrkinlerde kirisiw bólimi xızmetin kóbinshe onıń quramındaǵı birinshi lirikalıq shıǵarma atqaradı. Shayır lirikalıq dúrkinge kirisiw bóliminde aytılajaq bolǵan úlken waqıya yamasa pikirge kirispe qıladı, waqıt hám keńislik, lirikalıq qaharman yamasa obyekt haqqında maǵlıwmat beredi. 6 58 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kópshilik lirikalıq dúrkinler hám lirikalıq toplamlar kompoziciyalıq ramka túrinde dúziledi. Bunday dúrkinler kirisiw hám juwmaqlaw bóliminen ibarat, al ramkanıń ishindegi kontekstler media bólimi dep ataladı. Sapar temasındaǵı lirikalıq dúrkinlerdiń ulıwma kompoziciyalıq qurılısın usı formada dewimizge boladı. Máselen, shayır I.Yusupovtıń “Ukraina, júregimdeseń” sapar lirikalıq dúrkini yamasa Qırǵızstanǵa bolǵan saparı dawamında jazılǵan dúrkinleri de belgili bir kompoziciyalıq qurılısqa iye. Shayır Ukrainaǵa bolǵan saparı dawamında kóplegen jerlerdi barıp kóredi, adamlar menen tanısadı, etnik toparlardıń, tariyxıy orınlardıń kelip shıǵıw, tariyxıy shaxslardıń tariyxı menen jaqınnan tanısadı. Bir sóz benen aytqanda, Ukrainanı ózi ushın qaytadan jaratadı. “Ukraina, júregimdeseń” sapar lirikalıq dúrkini “Ukraina, júregimdeseń”, “Dnepr boyındaǵı kók emen”, “Kiev oktavaları”, “Kreshatik kashtanları”, “Jas Klyon aǵashı shayqaldı birden...”, “Azovstal”, “Abbaz shayırǵa Ukrainadan xat” , “Irpen” sıyaqlı qosıqlardan ibarat. Olardıń barlıǵı qanday da bir sistemalılıq tiykarında bir-biri menen baylanısıp hám bir-birin tolıqtırıp kelgen. Sapar lirikalıq dúrkininde barǵan jerdi tanıstırıw kirisiw bóliminde beriledi. Biraq I.Yusupov “Ukraina, júregimdeseń” qosıǵında Ukrainaǵa táńir sálemin beredi. Kelgendegi maqsetin túsindiredi. Yaǵnıy, shayır Ukrainaǵa ózi menen qatar, qálemles dosları menen ushırasıw ushın, ádebiyat sebep kelgenligin bildiredi: Ádiwli anamday aymalap seni, Men táńir sálemin bereyin desem – Birden tórt kópirge shaqırdıń meni, Ukraina júregimdeseń. Kobzar qosıǵı jaslay janıma inaq, Sende doslarım bar shayır hám sheshen. Uzaqta jasayman. Ómirimshe biraq, Ukraina, júregimdeseń. Bul lirikalıq dúrkinniń kirisiw bólimi esaplansa, al “Dnepr boyındaǵı emen”, “Kiev oktavaları”, “Kreshatik kashtanları” sıyaqlı qosıqları lirikalıq dúrkinniń mediabólimi bolıp tabıladı. Bul qosıqlarda lirikalıq qaharmannıń Ukraina hám onıń tariyxı, sol waqıttaǵı halatı, tábiyatı sulıw lirikalıq qatarlar menen súwretlep berilgen. Negizinen alǵanda, sapar temasındaǵı lirikalıq dúrkinlerde usınday mazmun bolıwı tábiyiy. Biraq sapardaǵı tásirlerdi hár shayır hár túrli beriwi múmkin. Biraq kópshilik jaǵdayda kompoziciya birdey bolıp qala beredi. I.Yusupovtıń Ukraina menen baylanıslı bolǵan qosıqlarınıń kópshiliginde Ekinshi jer júzilik waqıyaları eslenedi. Bunıń tiykarǵı sebepleri – Ukrainanıń urıs dáwirinde eń kóp jábir kórgen mámleket bolǵanlıǵı hám Qaraqalpaqstannan frontqa ketken jigitlerdiń kópshiligi Ukrainaǵa jaylastırılǵanlıǵı esaplanadı. Ukraina hám onıń xalqı haqqındaǵı túsinikler biziń xalqımızdıń sanasında Ekinshi jer júzilik urıs dáwirinen soń payda bolǵanlıǵın bárimi