МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПРИНЦИПЫ ОЦЕНКИ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ НА ОСНОВЕ РЕЙТИНГОВОЙ СИСТЕМЫ

Аннотация

This article aims to reveal the experiences of international countries and their important features in illuminating the methodological approach of evaluating the activity of commercial banks based on the rating system. The theoretical basis of the rating system of commercial banks was extensively analyzed. Key words: rating, bank rating, CAMELS rating system, international rating system, Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC). I SON - YANVAR, 2024 361-337641 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Тижорат банклари фаолиятини рейтинг тизимида асосида баҳолашда асосий эътибор қаратадиган муҳим кўрсаткичлар уларнинг банклар бозоридаги иқтисодий кўрсаткичлари ҳисобланади. Бугунги кунда жаҳон бозорида юз бераётган турли ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий ўзгаришлар давом этаётган пайтда банк тизимини назоратини олиб бориш муҳим ҳисобланади. Бизга маълумки “...ўн йиллик жуда паст реал фоиз ставкаларидан сўнг, 2022 йилда бутун дунё бўйлаб банклар бошқа муҳитга мослашишга мажбур бўлдилар, чунки марказий банклар пул-кредит сиёсати ставкаларини катта ошириш билан шуғулланишди. Умуман олганда, кредиторлар ўзларининг рентабеллиги ва активларини оширишга муваффақ бўлишди, аммо янги муаммоларга дуч келишди. Фоиз ставкаларининг ошиши, шунингдек, банклар учун молиялаштириш харажатларининг ошиши ва арзонроқ молиялаштириш манбаи бўлган депозитларга камроқ таянишни англатади. Баъзи банклар иқтисодий ноаниқлик натижасида кредитлашнинг кенгайиши билан эҳтиёткор бўлишди, бошқалари депозитларнинг камайишига дуч келди”120. Ҳар йили халқаро ташкилотлар томонидан банкларнинг рейтинги эълон қилиб борилади. Жумладан, 2023 йил 1 январда эълон қилинган банклар рейтингида “Хитойнинг Пекин шаҳридаги Хитой саноат ва тижорат банки 2023 йилги 1-даражали рейтинг бўйича 1000 та энг яхши Жаҳон банклари рўйхатида 1-ўринни эгаллаб, аввалги рейтингдан ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. Ушбу рейтинг 2022-йил 31-декабрь ҳолатига кўра 1-даражали капитали 497,28 млрд. АҚШ долларига асосланган бўлиб, бу аввалги рейтингга нисбатан 2,27 фоизга пасайганини кўрсатади. Банк солиқдан олдинги фойдани 60,45 млрд. АҚШ долларини ташкил этди, бу эса 9,37% га камайган”121. Кейинги ўринларда ҳам асосан Хитой банклари бўлиб, ўтган йилларга нисбатан ўз ўрнини сақлаб қолган бўлсада, уларнинг кўрсаткичлари ўтган йилга нисбатан пасайганини кўриш мумкин. Тижорат банкларининг кредит рейтинги, асосан АҚШ Федерал молия институтларини тартибга солиш комиссиясининг CAMELS рейтинг тизими, Хитой банк фаолиятини тартибга солиш комиссияси акциядорлик тижорат банклари ва Moody's агентлиги вакиллик рейтинг агентликлари учун рискларни баҳолаш тизимини чиқарди. ҳам этук тижорат банклари рейтинг тизимига эга. Капиталнинг этарлилиги, активлар сифати ва бошқарув даражаси каби олти омил тартибга солувчи органлар ва халқаро ва миллий органлар томонидан қабул қилинган рейтинг тизимида жамланган. “Назорат қилувчи ва кредит рейтинг агентликлари аҳолига молиявий институтнинг хавфсизлиги ва ишончлилиги ёки унинг қарз мажбуриятларини бажармаслик хавфи тўғрисида маълумот бериш учун банкларга рейтинглар беради. Ушбу рейтинглар Федерал Депозитларни Суғурталаш Корпорацияси (FDIC) ва Standard & Poor's (S&P) , Moody's ва Fitch каби кредит рейтинг агентликлари каби регуляторлар томонидан берилади. Рейтинглар банк назоратчилари томонидан мунтазам равишда, одатда ҳар чоракда янгиланади”122. Вақт ўтиши билан банкингизнинг рейтингларини кузатиб бориш яхши фикр, чунки у маълум бир банк бошқаларга нисбатан қандай ишлаётганини тушунишга ёрдам беради. Банк рейтингларига ички банк амалиётидан ташқари бошқа ҳолатлар ҳам таъсир қилиши мумкин. Глобал иқтисодий шароитлар каби ташқи ҳодисалар банк рейтингига таъсир қилиши мумкин бўлган юмшатувчи омиллардир. 2020-йилдан кейинги йиллар бунга ёрқин мисолдир. Бу вақт ичида кўплаб одамлар ва корхоналар глобал пандемия 120 https://www.thebankerdatabase.com/?gclid=EAIaIQobChMI186E3oPegQMVUAuiAx3nPA9UEAAYASAAEg 121 https://www.thebankerdatabase.com/index.cfm/search/index.cfm?fuseaction=bank_details.default&bank_id=2693 122 https://www.investopedia.com/terms/b/bank-rating.asp 362 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz шароитида кенг тарқалган ёпилишлар туфайли молиявий қийинчиликларга дуч келишди123. Рейтинглар истеъмолчиларга банклар ва бошқа тежамкор ташкилотлар каби молиявий институтларнинг саломатлиги ва барқарорлиги ҳақида тасаввур беради. Ушбу рейтинглар, агар мавжуд бўлса, муаммоларни ҳал қилиш учун банк раҳбарияти ва унинг директорлар кенгашига тақдим этилади. Рейтинглар капитал миқдори, ликвидлик, активлар сифати ва бошқарув имкониятлари каби бир қанча омилларга асосланиши мумкин. Республикамизда ҳам Халқаро рейтинг агентликлари томонидан тижорат банкларига берилган рейтинг баҳолари тўғрисидаги маълумот тақдим этилиб турилади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги ПҚ-300-сон “«Ўзбекистон – 2030» стратегиясини 2023 йилда сифатли ва ўз вақтида амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорининг