РОЛЬ НАЛОГОВ В ИМПОРТНЫХ ОПЕРАЦИЯХ

Аннотация

This article presents the importance of taxes in import operations, together with the amount of indirect taxes in the state budget revenues, the procedure for taxation of goods imported into the country, the procedure for taxation and customs regime when import operations are carried out in the country, the dynamics of the country's imports with major partner countries and the volume of imports are studied. Also, scientific discussions were held and suggestions were made to study the role of taxes in import operations. Key words: export, import, trade transaction, financial benefits, taxpayer, value added tax, excise tax, state budget, customs duty, tax benefits, customs administration, reimport, customs receipts, taxation, customs, tax, currency. 375 I SON - YANVAR, 2024 375-381 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Маълумки, экспортёр корхоналарни давлат томонидан молиявий қўллаб- қувватлашнинг мақсадлилигини оширишда, импорт операцияларида ҳужжат билан тасдиқланган маҳсулотларнинг тўлиқ истеъмолчиларга етказилишига эришишда солиқлардан фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ташқи савдо операцияларини солиқлар воситасида тартибга солиш механизмини такомиллаштириш, импортёрларнинг солиқ ва божлардан имтиёзлари мақсадли фойдаланилмаганда умумбелгиланган тартибда солиққа тортиш, экспорт-импорт ореацияларида солиқ соҳасидаги умумэътироф этилган халқаро норма ва стандартларни қўллашнинг самарали тизимидан фойдаланиш каби масалаларга оид илмий тадқиқотлар олиб борилмоқда. Ўзбекистонда иқтисодиётни солиқлар воситасида тартибга солиш, тадбиркорлик субъектларини фаолиятини солиқлар воситасида қўшимча рағбатлантириш бўйича тизимли амалий ишлар амалга оширилмоқда. «Солиқ назоратининг шакл ва механизмларини, шу жумладан солиқ солиш объектлари ҳамда солиқ тўловчиларни янада тўлиқ қамраб олиш ва ҳисобини таъминлайдиган замонавий ахборот- коммуникация технологияларини кенг жорий этиш ҳисобига такомиллаштириш, трансфер нархларни шакллантириш билан боғлиқ операцияларга солиқ солиш тартибини жорий этиш» (Қонун, 2018) вазифаси белгиланган. Мазкур вазифа ижросини таъминлашда тадбиркорлар ўртасида рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чиқаришни кенгайтиришда ташқи савдода солиқларга таъсир қилувчи омилларни ўрганиш бўйича таклиф ва илмий тавсияларни асослаш, халқаро бозорда импорт операцияларида солиқларнинг аҳамияти долзарбдир. Aдабиётлар шарҳи. Джанков, Фреунд (2010) таъкидлашларича экспорт-импорт савдосининг бир кунга кечикиши, тегишли маҳсулот тури бўйича ташқи савдо ҳажмининг 1 фоизга камайиши мумкинлигини аниқлаган. Фелип ва Кумар (2010) савдони осонлаштиришнинг Марказий Осиё мамлакатлари ташқи савдоси ривожланишидаги аҳамиятини тадқиқ қилиб, экспортчи мамлакатлар учун инфратузилма савдо оқимига катта таъсир кўрсатишини, импорт қилувчи мамлакат учун божхона самарадорлигига эришиш муҳим эканлигини тадқиқ қилган. Исламкулов (2012) ўз изланишларида бюджет даромадларида солиқлар тушуми барқарорлигини таъминлашга доир масалалар тадқиқ этилган. Асқаров (2016) фикрича, ташқи иқтисодий муносабатлар шароитида ташқи савдони ва божхона фаолиятини тартибга солиш муқаррар жараён бўлиб, миллий ва халқаро нормалар уйғунлиги шароитида амалга оширилиши энг кўп самара беришга хизмат қилади. Сўнгги йилларда ташқи савдода солиқларнинг айрим жиҳатларини тадқиқ қилишга оид илмий изланишлар салмоғи ошган. Лекин импорт операцияларида солиқларни қўлланилиш тартиби алоҳида ўрганилмаган. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақолада импорт операцияларида солиқларнинг аҳамияти кўрсатиб берилган илмий анализ ва гуруҳлаш каби методларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Маълумки, давлат бюджети даромадлари катта қисми солиқлардан ташкил топади. Унинг катта улуши билвосита солиқлар ҳисобига тўғри келади. Билвосита солиқларнинг ҳам катта қисми қўшилган қиймат солиғи, акциз солиғини ташкил қилади. Давлат бюджети даромадларининг ўсишини солиқ имтиёзларининг бекор 376 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz қилиниши, солиқ тўловчилар сонининг кўпайиши, солиққа оид ислоҳотларининг амалга оширилиши билан изоҳлаш мумкин. Шунингдек, маълум даражада мамлакатда солиққа ва божхонага оид маъмуриятчилигини такомиллаштириш бўйича амалга оширилаётган муносабатлар орқали иқтисодий ўсишга эришилмоқда. Бизга маълумки, солиқ сиёсати ва маъмуриятчилигига оид бир қатор ўзгартиришлар амалга оширилиб келинмоқда. Хусусан қўшилган қиймат солиғи бўйича Йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро давлат солиқ инспекциясида ҳисобда турадиган солиқ тўловчиларга товарларни импорт қилиш чоғида қўшилган қиймат солиғи тўлови ҳисобига бюджетдан қопланиши лозим бўлган қўшилган қиймат солиғи суммаларини ўзаро ҳисобга олиш ҳуқуқи берилган. Халқаро молия институтлари қўшилган қиймат солиғидан даромадларни таҳлил қилишда қўшилган қиймат солиғининг самарадорлик коэффициентидан фойдаланадилар. Ўз навбатида, ушбу ҳолат ҳар қайси мамлакатларда ҳар хил солиқ ставкалари ва солиқни қоплаш тартибини амалга ошириши билан ифодаланади. Масала