ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ОПТИМАЛЬНОГО УРОВНЯ ГОСУДАРСТВЕННОГО ДОЛГА ДЛЯ КООРДИНАЦИИ ФИСКАЛЬНОЙ И МОНЕТАРНОЙ ПОЛИТИКИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

The article highlights the issues of establishing the optimal level of public debt in Uzbekistan, exploring the relationship and coordination between fiscal and monetary policies. Various economic models and indicators are considered, including the inflation rate, unemployment rate, GDP per capita and interest rates. The potential consequences of an excessive increase in public debt are identified, including the risk of default and economic instability. Keywords: public debt, fiscal policy, monetary policy, optimal debt level, economic model, government spending, default risk, economic sustainability. 323 VIII SON - DEKABR, 2023 323 - 333 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Давлат қарзи ва уни бошқариш масалалари, айниқса, фискал ва монетар сиёсат ўртасидаги мувозанат шароитида кўпинча қизғин муҳокамаларга олиб келади. Иқтисодиёти ривожланаётган Ўзбекистон мисолида қарзни бошқариш масаласи янада аҳамиятли ҳисобланади. Яъни: Ўзбекистонда фискал ва монетар сиёсатни мувофиқлаштириш шароитида давлат қарзининг оптимал даражаси қандай белгиланиши керак? Шу нуқтаи назардан, давлат қарзининг “оптимал” даражаси ҳақидаги тушунча макроиқтисодий мақсадлар ва чекловларнинг хилма-хиллигини ҳисобга олган ҳолда жуда нисбий ва мунозараларга сабаб бўлади. Қарзнинг ҳаддан ташқари юқори даражаси мамлакатнинг молиявий барқарорлигига таҳдид солиши ва инфляция босимини келтириб чиқариши мумкин, жуда паст бўлган қарз миқдори эса иқтисодий ўсиш ва ижтимоий ривожланишни бўғиб қўйиши мумкин. Ушбу оптимал мувозанатга эришиш учун фискал ва монетар сиёсат ўртасида самарали мувофиқлаштириш талаб этилади. Барқарор иқтисодий ўсиш ва молиявий барқарорликни таъминлаш учун давлат харажатлари ва солиқлар даражасини белгиловчи фискал сиёсат пул массаси ва фоиз ставкаларини тартибга солувчи монетар сиёсат билан мувофиқлаштирилган бўлиши керак. Адабиётлар шарҳи. Фискал ва монетар сиёсатни мувофиқлаштиришда давлат қарзларининг мамлакат ялпи ички маҳсулотига нисбатан юқори чегарасини белгилаш муҳим аҳамият касб этади. Бунда, давлат қарзлари юқори чегараси мамлакатнинг иқтисодий ривожланишини чекламайдиган даражада белгиланиши тамойилига амал қилинади. Иқтисодчи David Romer (2018)нинг “Advanced Macroeconomics” китобида давлат қарзининг динамикаси, шу жумладан унинг ўсишига ёки камайишига таъсир этувчи омиллар ва қарз барқарорлиги тушунчаси таҳлил қилинган. Муаллифга кўра, қарзнинг оптимал даражасини топишдан олдин давлат қарзи формуласини аниқлаб олиш керак: 𝐷 = (1+𝑟)𝐷 +𝑃𝐵 (1) 𝑡 𝑡−1 𝑡 бунда 𝐷 – 𝑡 даврдаги давлат қарзининг ЯИМга нисбати; 𝑡 𝑟 – қарзнинг йиллик фоиз ставкаси; 𝑃𝐵 – 𝑡 йилдаги дастлабки баланс (primary balance). 𝑡 Бу тенгламани шундай тушуниш мумкин: жорий йилдаги давлат қарзи миқдори ўтган йилдаги қарз миқдори ва унинг шу йилдаги фоиз тўловларига шу йиллик давлат бюджети баланси қўшилади. Иқтисодчи Pienkowski (2017)нинг “Debt limits and the structure of public debt” номли мақоласида давлат қарзларининг таркиби қандай қилиб давлат қарзларининг чегараларига таъсир қилишини ўрганади. Мақола қарз инструментларининг макроиқтисодий шокларга қарши ҳимоя вазифасини таъкидлаб, муаллиф давлат қарзи (1) тенгламасида яна бир муҳим кўрсаткич – иқтисодий ўсишни ҳам ҳисобга олади: 𝐷 = (1+(𝑟−𝑔))𝐷 +𝑃𝐵 (2) 𝑡 𝑡−1 𝑡 бунда, юқоридаги (1) тенгламага қўшилган 𝑔 – иқтисодиётнинг йиллик ўсиш суръати. 𝐷 – қарзнинг ЯИМга нисбати эканлиги туфайли 𝑔 кўрсаткич қарз миқдорига нисбатан тескари таъсир кўрсатиб, манфий ишорага эга бўлади. 324 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Тадқиқотимизда Ўзбекистон иқтисодиёти учун давлат қарзининг оптимал миқдорини топишда иккита усулни ишлатамиз. Дастлабки модел муаллиф томонидан кўп омилли иккинчи даражали регрессия тенгламасини таклиф қилади. Иккинчи модел эса Omotosho, Babatunde, Bawa, Sani, Doguwa, (2016)ларнинг мақоласидаги моделга асосланади. 1. Кўп омилли иккинчи даражали регрессия тенгламасини тузиш (муаллиф тавсия қилган модел). Ушбу усул давлат қарзи иқтисодий ўсишга нисбатан маълум даражагача ижобий, ундан кейин эса салбий таъсир қилиши ғоясидан келиб чиқади. Яъни, иккинчи даражали тенглама ҳосил бўлади: 𝑔𝑟𝑔𝑑𝑝 = 𝑎 +𝑎 ∙𝑡𝑑 +𝑎 ∙𝑡𝑑2 +𝑤 +𝜀 (3) 0 1 2 бунда 𝑔𝑟𝑔𝑑𝑝 – номинал ЯИМ ўсиш суръати; 𝑡𝑑 – давлат қарзининг ЯИМга нисбати; 𝑤 – бошқа омиллар; 𝑎 – параметрлар; 𝑖 𝜀 – хатолик даражаси. Ушбу моделда иқтисодий ўсиш даражасини максималлаштириш учун функциянинг ҳосиласини олиб, нолга тенглаштирамиз. Иқтисодий ўсишга таъсир этувчи бошқа омиллар қуйидагилар: 1-жадвал Модел учун керакли кўрсаткичлар111 Ўзгарувчи Белгиланиши Тавсифи Таъсири Манба номи Номинал ЯИМ ўсиш Асосий Статистика ЯИМ ўсиши grgdp суръати кўрсаткич агентлиги Жаҳон банки, Давлат қарзининг давлат қарзи td - Статистика ЯИМга нисбати агентлиги Жаҳон банки, Давлатнинг ташқи қарзи ташқи қарз ed - Статистика ЯИМга нисбати агентлиги Асосий капиталга Статистика инвестиция inv инвестиция ЯИМга + агентлиги нисбатан Давлатнинг экспорти ва Осиё тараққиёт савдо очиқлиги tr_open + импорти йиғиндис