РЫНОК И ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ОВОЩНОЙ ПРОДУКЦИИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article examines the consumption of vegetables by the population of Uzbekistan and the level of its development. Per capita consumption of vegetables in Uzbekistan has been determined. Based on the inertial and modernization scenarios, the change in the volume of daily consumption of vegetables by the population is forecasted. Key words: vegetables, demand, organic products, forecast models, inertia scenario and modernization scenario, retail trade. 334 334-343 VIII SON - DEKABR, 2023 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Жаҳон мамлакатларида органик озиқ-овқат маҳсулотлари истеъмолини ошириш ва сабзавотлар чакана савдоси ва мижозларнинг сабзавотлар танлашига асосий омиллар сифатида, саломатлик, барқарорлик, табиийлик ва қулайлик тенденциялари муҳим омиллар сифатида қаралмоқда. Жаҳон янги сабзавот бозори ҳажми 2021 йилда 632,54 миллиард AҚШ долларини ташкил этиб, 2022 йилдан 2028 йилгача йиллик ўсиш суръати (compound annual growth rate (CAGR)) 2,8% фоизга кенгайиши прогноз қилинмоқда. Мазкур тенденцияда органик сабзавотлар савдоси истеъмоли ривожланган мамлакатларда 95 фоизни ва ривожланаётган мамлакатларда 75 фоизни ташкил этиши кутилмоқда. Ривожланаётган ва ривожланган мамлакатларда соғлиқ муаммоларининг кучайиши ва одамлар ўртасида янги ва органик сабзавотлар истеъмолини ошиши бозорнинг асосий ҳаракатлантирувчи омили сифатида намоён бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 23 октябрдаги «Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида»ги ПФ-5853-сон Фармонида “озиқ- овқат хавфсизлиги бўйича давлат сиёсатини ишлаб чиқиш ва жорий этиш”га (Фармон, 2019) устувор аҳамият қаратилган. Шунингдек, ички истеъмол бозорида сабзавотлар нархларини барқарор сақлаш, истеъмолчиларга тизимли етказиб бериш, нархлар кескин ошиб боришини назорат қилиш ва унда самарали бозор механизмларидан фойдаланиш, аҳолини сабзавот маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш учун дунё бозорларидаги талаб ва таклиф мувозанати, кутилаётган ижобий ва салбий конъюнктура ўзгаришларини баҳолаш ҳамда юзага келувчи хатарларни баҳолаб бориш тизимини янада такомиллаштириш йўналишида тадқиқотларни амалга ошириш тақозо этилмоқда. Жаҳон озиқ-овқат ва озиқ-овқат чакана бозорининг ҳажми 2021 йилда 11 324,4 миллиард долларни ташкил этди ва 2022 йилдан 2030 йилгача йиллик ўсиш суръати 3,0 фоизга ўсиши кутилиши прогноз қилинган118. Ўсиш биринчи навбатда COVID-19 пандемиясини карантин чекловлари билан боғлиқ бўлиб, истеъмолчиларнинг озиқ- овқат маҳсулотларига кўпроқ харажатлар, онлайн озиқ-овқат маҳсулотларини сотиш ҳажми ва истеъмолчиларнинг ўзгарувчи истеъмолига боғлиқдир. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, ҳар бир кишининг мева-сабзавотлар кунлик истеъмоли тахминан 400 грамни ташкил қилиши меъёр қилиб белгиланган119. Бироқ, 2014 йилда ўтказилган тадқиқотларга кўра, 2004- 2014 йилларда Ғарбий мамлакатларда мева-сабзавотларнинг умумий кунлик истеъмоли 10фоиздан кўпроқ камайгани эълон қилинган (Freshfel, 2014). Нотўғри овқатланиш нафақат инсоннинг соғлиғи ва фаровонлигига таъсир қиладиган, балки оилалар, жамоалар ва давлатлар зиммасига оғир юкларни келтириб чиқарадиган бир қатор шаклларда бўлади. Очликни тугатиш, озиқ-овқат хавфсизлигига эришиш ва овқатланишни яхшилаш барқарор ривожланиш йўлидаги асосий қадамлардир120. Мева ва сабзавотларнинг соғлиқ учун фойдасини ахоли тушуниб етсада уларни истеъмол қилиш катталар орасида тавсия этилган миқдордан нафақат Ўзбестонда, балки кўплаб мамлакатларда пастдир. 118 https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/food-grocery-retail-market 119 World Health Organization, 2008. WHO European Action Plan for Food and Nutrition 2007/2012. hhttp://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0017/74402/E91153.pdfi. 120 World Health Organization. Regional Office for the Eastern Mediterranean. (2020). World Health Organization annual report 2019 WHO Country Office Lebanon: health for all. World Health Organization. Regional Office for the Eastern Mediterranean. https://apps.who.int/iris/handle/10665/333249. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO 335 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Шу сабабли, озиқ-овқат билан боғлиқ соғлиқ муаммолари глобал миқёсда кескин ўсиб бораётганини ҳисобга олсак, соғлиқни сақлаш ва мева ва сабзавотларни истеъмол қилишни оширишга қаратилган расмий овқатланиш бўйича маркетинг тадбирларига устувор аҳамият берилиши жуда муҳимдир. Мева ва сабзавотларни етарли даражада истеъмол қилиш кўплаб юқумли бўлмаган касалликлар хавфини камайтириб, эпидемиологик ҳавфларни олдини олади. Резаворлар, узум ва анор каби антосиянинлар, флавоноллар ва просиянидинларнинг юқори миқдорини ўз ичига олган мевалар юрак-қон томир хавфини камайтиришда самарали, цитрус мевалари ва олма эса қон босими ва қон липидлари даражасига ўртача таъсир кўрсатади. Мева-сабзавотлар таркибидаги фитокимёвий моддалар семизликка қарши восита сифатида ишлатилади, чунки улар ёғ тўқимал