ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ ЗА СЧЕТ РАСШИРЕНИЯ СИСТЕМЫ МАРКИРОВКИ

Аннотация

The article discusses such issues as introduction of labeling and digitalization system, the use of the opportunity to further expand the tax base by reducing the shadow economy scale, sequence of development of the labeling system by products, manufacturers and importers. In addition, the article provides the proposals developed for optimizing liability measures for non- compliance with this system. Keywords: labeling, mandatory, shadow economy, subject, tax administration, retail trade, wholesale trade. 164 VIII SON - DEKABR, 2023 164 - 174 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Дунёнинг аксарият мамлакатлари хуфиёна иқтисодий ҳодисалардан азият чекмоқда. Бу муаммо барча мамлакатлар гуруҳларини қамраб олади, ривожланган, иқтисодиёти ўтиш даврида бўлган ва ривожланаётган мамлакатлар. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегиясини амалга ошириш жараёнида орттирилган тажриба ва жамоатчилик муҳокамаси натижалари асосида ишлаб чиқилган “Ўзбекистон – 2030” стратегияси Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармонларига мувофиқ тасдиқланди (Фармон, 2023). “Яширин иқтисодиёт”ни қисқартириш орқали солиқ базасини қўшимча кенгайтириш имкониятидан фойдаланиш. Маркировкалаш ва рақамлаштириш тизими самарасини ошириш ва кенгайтириш орқали солиқ маъмурчилиги тизимининг самарадорлигини янада ошириш, шунингдек солиқ тизимини тўлиқ рақамлаштириш, соддалаштириш ва барча тадбиркорлар учун тенг имкониятлар яратиш, расмий сектор – нолегал фаолиятдан афзал ва манфаатли бўлиши учун барча зарур шароитларни таъминлаш мақсадлари илгари сурилган. Адабиётлар шарҳи. Австриялик олим Ф.Шнайдер ва голландиялик олим А.Буеномлар томонидан олиб борилган “Global” тадқиқот натижаларига кўра дунёдаги соя иқтисодиёти дунёдаги 201 мамлакатдан камида 162 тасида иқтисодий сояланишга дучор бўлганлиги тасдиқланган51. Шуни таъкидлаш керакки, хорижий мамлакатларда ушбу ҳодисаларга қарши курашиш усуллари амалдаги усуллардан сезиларли даражада фарқ қилади. Кўплаб олимлар хуфиёна даромадларга кураш бўйича хорижий тажрибани таҳлил қилишган. Бунда, Федонина (2019) “кўпчиликда соядан чиқаришнинг самарали воситаларидан бири дунё мамлакатлари, биринчи навбатда, ноқонуний келиб чиқадиган даромадлар устидан молиявий назорат механизмлари ва тизимлардир дея таъкидлайди. Шумских (2017) хорижий тажрибани ўраганиши ўлароқ хуфиёна иқтисодиётга қарши курашишнинг асосий йўналишларидан бири сифатида мамлакатнинг ижтимоий ва сиёсий соҳаларида ўзгаришлар бўлиши кераклигидир деб ҳисоблайди. Шунингдек, бизнесни соядан олиб чиқишда Баранов (2015) яширин иқтисодиётга қарши курашишнинг илғор хорижий тажрибаларини таҳлил қилар экан, хорижий мамлакатларда иқтисодий ҳодисаларни жаҳон амалиётида ишлаб чиқилган самарали механизмлар орасида коррупцияга қарши кураш, қонунчилик ва солиққа тортишни ажратиб берган. Неженская (2013) АҚШ иқтисодиётининг сояланишига қарши кураш тажрибасини таҳлил қилиб, бизнес вакилларини хукумат тузилмаларига нисбатан ишончини ошириш ва коррупцияга қарши курашиш каби асосий йўналишдаги ҳаракатлар хуфиёна иқтисодиёти даражасини пасайтиришга таъсир қилади деб ҳисоблаган. Акопян (2018) хуфиёна иқтисодиётга қарши курашиш хориж тажрибасини комплекс таҳлилини ўтказар экан, “электрон тўловлар тизимини жорий қилиниши” (шу жумладан мажбурийларини), ривожланаётган бозорларда ҳам, технологик ривожланиш даражаси юқори бўлган ривожланган мамлакатларда ҳам сезиларли натижаларга олиб келиши ҳақидаги хулосага келган. Иқтисодиёт тармоқлари ва давлат бошқаруви тизимига замонавий ахборот технологияларини кенг жорий этиш ва телекоммуникация тармоқларини кенгайтириш орқали республика иқтисодиётининг рақобатбардошлигини янада ошириш мақсадида Солиқ қўмитасига алкоголь ва тамаки маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчилар учун рақамли маркировкалаш ва келгусида кузатиш тартиби бўйича 51 Travis Wiseman U.S. Shadow Economies: A State level Study. URL: http:// papers.ssrn.com/sol3/papers. cfm?abstract_id=2208637. 165 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz тажриба лойиҳасини жорий этиш доирасида рақамли маркировкалаш тизимини синовдан ўтказиш ва синов натижаларига кўра рақамли маркировкалаш тизимини барча ишлаб чиқарувчиларда жорий этиш механизмини амалга ошириш вазифаси белгилаб қўйилган (Қарор, 2020). Иқтисодиётда хуфиёна айланмани янада қисқартириш мақсадида устувор йўналишларни назарда тутувчи “Яширин иқтисодиёт” улушини қисқартириш чора- тадбирларини амалга ошириш бўйича “йўл харитаси” тасдиқланган. Хусусан, иқтисодиётда хуфиёна даромадларни қисқартиришга қаратилган таркибий ўзгаришларни амалга ошириш, иқтисодиёт соҳалари ва тармоқларида рақамли технологияларни кенг жорий этиш ва маркировкалаш, иқтисодиётда нақд пулсиз ҳисоб- китоблар ҳажмини ошириш, банк хизматларининг оммабоплигини ошириш, «яширин иқтисодиёт» субъектларини аниқлаш механизмларини такомиллаштириш, ташқи савдода “яширин иқтисодиёт” улушини қисқартириш бўйича самарали тизимни жорий этиш ва «яширин иқтисодиёт» улушини қисқартириш бўйича кенг тарғибот-ташвиқот ишларини