ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ

Аннотация

The article discusses the science of world oenology, its main schools, and modern methodologies for teaching this science in the educational process. Key words: Modern methodology, concept, ethnology, ethnological schools, world ethnology, social anthropology, civilizational approach. НАУКА МИРОВОЙ ЭТНОЛОГИИ И СОВРЕМЕННАЯ МЕТОДОЛОГИЯ ЕЕ ПРЕПОДАВАНИЯ. Аннотация В статье рассматривается наука мировая энология, ее основные школы, а также современные методики преподавания этой науки в образовательном процессе. Ключевые слова: Современная методология, концепция, этнология, этнологические школы, мировая этнология, социальная антропология, цивилизационный подход. Узоқ йиллар давомида яратиладиган жаҳон цвилизацияси тарихида ҳар бир дунёвий фаннинг ўз ўрни ва аҳамияти бор. Бугунги кунда жаҳон этнологияси фанини ўқитиш жараёнида ўзига хос замонавий метадологияни давр талабига айланди.“Миллий маънавиятимизни ривожлантириш, уни халқимиз, айниқса, ёшларимиз ҳаётига сингдиришда ижтимоий-гуманитар фанларнинг аҳамияти жуда катта. Афсус, бу фанлар ривожи замондан ортда қолмоқда. Хусусан, биз учун ниҳоятда долзарб бўлган тарих фани ҳам бундан мустасно эмас. Тарихга оид илмий тадқиқот ишлари асосан баёнчилик, публитсистик усулда олиб борилмоқда. Натижада, олис ва яқин ўтмишимиздаги кўпгина 362 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 воқеалар моҳияти, уларни юзага келтирган омиллар ва тарихий қонуниятлар очилмасдан қолмоқда. Бир ҳақиқатни барчамиз чуқур англаб олишимиз зарур: миллий тарихни миллий руҳ билан яратиш керак. Акс ҳолда, унинг тарбиявий таъсири бўлмайди. Биз ёшларимизни тарихдан сабоқ олиш, хулоса чиқаришга ўргатишимиз, уларни тарих илми, тарихий тафаккур билан қуроллантиришимиз зарур. Бунинг учун, аввало, Ўзбекистонда тарих фанини 2030-йилгача ривожлантириш консепсиясини ишлаб чиқишимиз вақти-соати келди, деб ўйлайман. Тарих институтини бу фанни ривожлантириш бўйича таянч илмий муассаса этиб белгилаш керак”[ 1]. Ижтимоий гуманитар фанларни ўқитишнинг замонавий методологияси ва методикасининг ўзига хос жиҳатларини таҳлил этиш учун Жаҳон этнологияси фанига мурожаат этамиз.Маълумки, сўнгги ўн йилликларда дунё миқёсида кечаётган глобаллашув жараёнида мустақил тарихий фан деб тан олинган этнология соҳасида шаклланган ҳамда яратилаётган янги замонавий йўналишлар ,концепсия, ёндашув ва назарияларни илмий нуқтаи назаридан ўрганиш кун тартибидаги долзарб масалага айланди. Этнология мустақил фан сифатида бир қатор этнологлар жамиятлари: 1839-йилда Франсия этнологлар жамияти,1842- йилда АҚШда Америка этнологлар жамиятининг тузилиши билан расман тасдиқланган [2]. Фақат мана шундан кейин турли илмий мактаблар ва янги йўналишлар, концепсиялар пайдо бўлди. Мазкур фаннинг ривожланишида эволютционизм, диффузионизм, структурализм, этнологиянинг тарихий Америка мактаби, функционализм, маданий релятивизм сингари машҳур оқимлари муҳим ўрин эгаллаган эди.Чунки, ушбу илмий мактаблар ва йўналишлар доирасида этнология илмининг фанлар тизимидаги ўрни, тадқиқот мавзусига даҳлдор масалалар борасида кескин мунозаралар олиб борилган.Бу қизғин баҳс мунозараларнинг айримлари эса ҳатто, бугунги кунга қадар давом этиб келмоқда.Масалан, ушбу муаммолардан бири фаннинг номланиши борасидаги масаладир[3]. Бугунги кунга келиб, айрим мамлакатларда мазкур фан ’’этнология’’ ёки ’’этнография’’ деб номланса, қатор Ғарб мамлакатларида ушбу фанни ’’маданий антропология’’ ёки ’’ижтимоий (сотциал) антропология’’ деб юритиш анъанага айланган. Бу сингари мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Жаҳон этнологияси фани ривожида унинг асосий йўналишлари, концепсияларининг мақсад ва вазифаларини ўрганиш бугунги куннинг долзарб масалаларидан бирига айланган.Чунки, дунё мамлакатларида, хусусан, Европада этнология мактабларининг шаклланиши, АҚШ да этнология фани тараққиёти, Россия этнология мактабининг вужудга келиши, Ўзбекистон ҳудудида дастлабки, яъни чор Россияси мустамлакаси ва совет даврида олиб борилган этнографик тадқиқотлар мазкур фаннинг тарихидан, балки, бугунги 363 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 тараққиёти даражаси, ривожланиш истиқболларидан мутахассисларни, кенг жамоатчиликни хабардор қилади. Этнология фанида вужудга келган асосий йўналишлар, концепсия ва мактаблар шаклланиши, тараққиёти масалаларининг баъзи жиҳатлари С.А. Токарев [4], С.В. Луръе [5], А.А. Белик ва Ю. В. Резик сингари этнографлар тадқиқотларида ёритилган.Ушбу фанга оид дарсликлар ва ўқув қўлланмаларда этнологиянинг мактаб ва йўналишлари ҳақида умумий маълумотларнинг келтирилиши бўлажак мутахассис талабалар учун жуда аҳамиятлидир[6].Бугунги даврда этнологиянинг замонавий макктаблари тадқиқотларининг кўпчилиги эндигина цвилизацияларни қиёсий ўрганиш зарурлигини илгари сурмоқдалар. Марказий Осиё давлатларида мустақилликдан сўнг цивилизацион ёндашув кенг оммалашди. Ўзбекистон ижтимоий фанларида цивилизацион ёндашувдан фойдаланиш масаласи очиқ қолмоқда[7]. Хулоса қилиб айтганда, жа