ВОЗМОЖНОСТИ ИСЛАМСКОГО ФИНАНСОВОГО РЫНКА В ЭКОНОМИКЕ НОВОГО УЗБЕКИСТАНА

Аннотация

In the article, a study was conducted on the theoretical issues of the foreign practice of increasing the efficiency of budget expenditures. The studies of economists on the issues of increasing the efficiency of budget expenditures were studied, and the final conclusion was formed at the end of the research. Key words: budget, funding, cost, income, optimization, financing. Кириш. Мамлакатимизда бюджет харажатларининг самарадорлигини ошириш бўйича самарали қарорлар қабул қилиш мақсадида хориж амалиётини чуқурроқ ўрганиш мақсадга мувофиқ. Бюджет харажатлари самарадорлигини оширишга қаратилган саъй-ҳаракатлар турли мамлакатларда турлича бўлиб, бу мақсадга эришиш учун бир қанча хорижий амалиётлар жорий этилган. Эътиборга молик ёндашувлардан бири бу бюджет маблағларини аниқ натижаларга ёки кўрсаткичларга эришиш билан боғлашга қаратилган самарадорликка асосланган бюджетни қабул қилишдир. Ушбу амалиёт давлат маблағларидан фойдаланишда масъулият, шаффофлик ва самарадорликни оширишга қаратилган. 276-282376 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Ўрганишлар кўрсатмоқдаки, бюджет маблағларидан фойдаланишнинг самарадорлигига турлича таърифлар берилган. Жумладан, Завялов (2008) таъкидлайдики, самарадорлик классик маънода натижанинг харажатларга (материал, вақт, меҳнат сарфи) нисбати ҳисобланади. Вершилонинг (2012) фикрича, бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлигига ёки энг кам миқдордаги маблағлардан фойдаланиш ёки бюджетдан маълум миқдорда фойдаланиш орқали эришилади. Чепуров (2020) давлат харидлари соҳасида бюджет маблағларидан самарали фойдаланиш тамойилини фақат харидларни меъёрлаш ва асослаш комбинацияси орқали амалга ошириш мумкин, деб ҳисоблайди. Korres va Kokkinouning (2014) фикрича, бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлиги кузатилган ва кутилган кўрсаткичлар индекси билан ўлчанади ва ҳақиқий кўрсаткични тегишли чегарада жойлашган оптимал кўрсаткич билан таққослашни ўз ичига олади. Крохина (2018) бу борада қуйидаги фикрларни билдиради: шундай қилиб, қонун чиқарувчи бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлиги концепциясини аниқлаштиришга ҳаракат қилди, аммо бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлигини баҳолаш муаммоси билан боғлиқ кўплаб саволлар мавжуд, чунки бу тамойил бюджет босқичида жуда муҳимдир. Бизнинг фикримизча, бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлигига тўлиқ ва умумлаштирилган таъриф “Давлат маблағларидан фойдаланишнинг самарадорлигининг аудитини ўтказиш” тўғрисидаги 104-сон (2009) молиявий назорат стандаритида берилган деб ҳисоблаймиз. Ушбу стандартда қуйидаги таъриф берилган: “Давлат маблағларидан фойдаланиш самарадорлиги давлат маблағларидан фойдаланиш натижалари ва уларга эришиш харажатлари ўртасидаги нисбат билан тавсифланади, бу давлат маблағларидан фойдаланишнинг тежамкорлиги, самарадорлиги ва самарадорлигини аниқлашни ўз ичига олади. Тежамкорлик ресурслар ва улардан фойдаланиш натижалари ўртасидаги энг яхши нисбатни ифодалайди, унумдорлик ресурслардан оқилона фойдаланишни тавсифлайди ва самарадорлик кўзланган мақсадларга эришиш ёки қўйилган вазифаларни ҳал қилиш даражасини кўрсатади”. Давлат бюджети маблағларидан фойдаланишнинг самарадорлиги аниқлашда маълум бир мезонларга асосланиши керак. Бироқ, ҳозирги вақтда давлат бюджети маблағларидан самарали фойдаланиш тўғрисида хулоса чиқариш мумкин бўлган мезонлар мавжуд эмас. Лекин, олимлар томонидан маблағларидан фойдаланишнинг самарадорлиги аниқлашда маълум бир мезонларини ишлаб чиқиш бўйича илмий тадқиқотлар олиб боришмоқда. Жумладан, Робинсон (2018) ўзининг илмий ишларида харажатлар самарадорлиги аниқлашда долзарблик, такрорлаш (дублирование), самарадорлик ва натижадорлик каби мезонлардан фойдаланишни таклиф этган. Дуганов (2007) бюджет харажатларини самарадорлигини баҳолашда ижтимоий самарадорлик, таркибий самарадорлик ва иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларидан фойдаланишни таклиф этади. Халқаро амалиётда бюджет харажатлари самарадорлигини тавсифловчи иккита асосий модел ажралиб туради: 1. "иқтисод - самарадорлик - самарадорлик" (инглизча «economy — efficiency — effectiveness»" ёки "3Ес" модели, чунки учта атама ҳам бир ҳарф билан бошланади; 2. "ресурслар – бевосита натижа - якуний натижа" (инглизча "кириш - чиқиш - натижа") ёки модель «IOO»4 (Boyne, 2002). Тадқиқот методологияси. Мазкур мақолада илмий билишнинг анализ ва синтез, индукция ва дедукция, тизимли ёндашув, статистик, гуруҳлаш, таққослаш, омилли таҳлил усуллардан фойдаланилди. Таққослаш натижасида давлат бюджет маълумотларини таҳлил қилиш ва хулосалар шакллантириш имконияти мавжуд. 277 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Самарадорликка асосланган бюджетлаштиришни амалга оширган мамлакатлардан бири АҚШдир. 1993 йилдаги “Ҳукумат фаолияти ва натижалари тўғрисида”ги қонун (ГПРА) АҚШ федерал ҳукуматида бюджетлаштиришга натижаларга йўналтирилган ёндашувни жорий қилди. Қонун федерал агентликлардан ишлаш мақсадларини белгилашни, ушбу мақсадларга эришиш йўлидаги муваффақиятларин