ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ МЕТОДОЛОГИИ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН (НА ПРИМЕРЕ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН)

Аннотация

The article discusses that the tax administration methodology is an important aspect of the tax system, and its continuous improvement is important in ensuring the effective collection, compliance and fairness of taxes. Also, the main problems encountered in the tax administration were considered and ways of improvement were proposed. In addition, several strategies for improving tax administration are proposed to solve the problems. The improved methodology of tax administration is based on the fact that it helps to create a fair and efficient tax system that supports economic growth and sustainable development. Keywords: tax administration methodology, local authorities, local taxes, resource taxes, tax, budget, tax rate, tax reporting, tax revenues, tax credits, land tax, real estate, local budget, local budget revenues. Кириш. Республикада солиқ маъмурчилиги механизмлари самарадорлигини ошириш, солиқ мажбуриятини мустақил равишда бажариш учун қулай шароит яратишни назарда тутувчи солиқ соҳасини ислоҳ қилишга қаратилган комплекс чора-тадбирлар босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Солиқ маъмурияти мамлакат солиқ тизимининг самарали фаолият юритишида муҳим рол ўйнайди. Бу солиқларнинг тўғри йиғилиши, ҳисобланиши ва ижро этилишини таъминлайдиган таянч бўлиб, давлат даромадлари ва иқтисодиётнинг ривожланишига сезиларли ҳисса қўшади. Бироқ, солиқ маъмурияти ҳам доимий такомиллаштиришни талаб қиладиган қийинчиликлар ва мураккабликларга дуч келади. Адабиётлар шарҳи. Ҳозирги даврда солиқ маъмуриятчилиги методологияси устувор йўналишлари сифатида буджет даромадларини ошириш, солиққа тортиш маъмуриятчилигини такомиллаштириш орқали маҳаллий буджет даромадлари базасини кенгайтириш, солиқларни унификация қилиш қаралади. Халқаро валюта фонди экспертлари Силвани ва Баерларнинг (1997) бу борадаги илмий қарашлари қуйидагича: “солиқ маъмурчилиги стратегияси – узоқ муддатли солиқ маъмурчилиги операцияларининг самарадорлигини оширишга қаратилган тадбирлар сифатида баҳоланиб, мамлакатда солиқ узилиши (тўланиши керак бўлган ва келиб тушган тушумлар ўртасидаги фарқ) ҳажми ва уни камайтириш учун қўлланиладиган чоралар кескинлиги асосида тайёрланиши керак” дея таъкидлашган. Погорлецкий ва Кешнерларни (2020) ёзишича: “Солиқ маъмуриятчилигига рақамлаштириш ва ахборот технологияларни киритиш солиқ органларида иш юкламасини камайтириш, шунингдек солиқ турлари, суғурта бадаллари бўйича қарзларни камайтиришга олиб келиши шарт”. Спиридонов ва бошқалар (2010) қуйидаги таърифни беришган:” Солиқлар оптималлаштириш – бу солиқ тўловчининг солиқ мажбуриятларнини камайтиришга қаратилган мақсадли қонуний ҳаракати бўлиб, солиқ имтиёзлари, солиқдан озод қилиш ва бошқа қонунчиликда белгиланган усул ва қоидалардан фойдаланишни ўз ичига олади. Бассей ва бошқалар (2022) фикрига кўра, бутун дунё бўйлаб солиқ тўловчилар тажрибасини ошириш учун солиқ маъмурчилиги турли хил ва мураккаб електрон хизматлар билан юқори даражада рақамлаштирилган. Шунга қарамай, рақамли солиқ тизимининг муваффақияти учун муҳим бўлган омилларни тушуниш жуда муҳимдир. Chowdhury (2001) ўз ишида солиқ маъмурчилиги тизимидаги енг долзарб муаммолардан бирини кўтарган. Унинг таъкидлашича, солиқ тўлашдан бўйин товлаш дунёнинг ҳамма жойида кенг тарқалган муаммо ҳисобланади. Бир томондан, айрим рағбатлантириш механизмлари, иккинчи томондан, назорат механизмлари одамларни рағбатлантириш, шунингдек, уларни мунтазам равишда солиқ тўлашлари учун қандайдир босим яратиш учун зарур еканлиги таъкидланади. 113 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr www.e-itt.uz Ибрагимов (2019) Ўзбекистонда солиқ муносабатлари ва маъмуриятчилиги тарихини ўрганиш кишилик жамияти барча ижтимоий-иқтисодий формацияларида солиқлар, уларни ҳисоблаш ҳамда ундириш тартиблари у ёки бу турда мавжуд бўлганлигидан далолат беради. Смитнинг (1935) фикрича, солиқ маъмуриятчилигида “тинчлик, меъёрдаги солиқлар ва бошқарувдаги сабр-тоқат асосий омиллар бўлиб, қолган ҳамма нарсаларни табиий жараённинг ўзи бажаради”, деган ғояни илгани суради. Тадқиқот методологияси. Таҳлил жараёнида маълумотларни статистик гуруҳлаш, қиёсий ва трендли таҳлил усулларидан фойдаланилди. Мақолада иқтисодчи олимларнинг солиқ маъмуриятчилигининг такомиллаштиришнинг долзарб масалалари таъминлашга қаратилган илмий-назарий қарашлари қиёсий таҳлил қилинган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ўзбекистон Республикасида солиқ маъмуриятчилиги методологияси уларнинг самарадорлигига тўсқинлик қиладиган турли муаммолар ва қийинчиликларга мавжуд. Бу муаммолар мураккаб солиқ тизимлари, ресурслар чекловлари, ривожланаётган иқтисодий шароитлар ва солиқ тўловчиларнинг хатти-ҳаракатларининг ўзгариши каби омилларнинг комбинациясидан келиб чиқиши мумкин. Солиқ маъмуриятчилиги методологиясида баъзи умумий муаммолар: Хусусан, солиқ тўлашдан бўйин товлаш ва уларга риоя қилмаслик: Асосий муаммолардан бири солиқ тўловчиларнинг даромадлар тўғрисида атайлаб кам ҳисобот беришлари, чегирмаларни ошириб юборишлари ёки бошқа усулларни қўллашдир. Бу солиқ тушумларининг йўқоли