ОТЛИЧИТЕЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ПОРЯДКА ОБСЛУЖИВАНИЯ НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИКОВ И АДМИНИСТРИРОВАНИЯ НАЛОГА НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ В НАШЕЙ СТРАНЕ

Аннотация

In this article, the administration of taxation of value-added tax in our country is studied, and it is also connected with the improvement of value-added tax. The article analyzes the specific features of calculating the value-added tax base, some complications and problems in its determination, and focuses on issues of improving the formation of the tax base. In addition, based on the results of the changes and additions made in determining and calculating the value-added tax base, relevant conclusions were formed and recommendations were developed. Key words: value added, value added tax base, tax, budget policy, budget, tax administration, tax potential, regulatory analysis, tax burden, tax reporting, tax revenues, tax benefits. 70 70-76 V SON - SENTABR, 2023 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr www.e-itt.uz Кириш. Солиққа тортиш ҳар қандай давлатнинг молиявий сиёсатининг асосий таркибий қисми бўлиб, даромадларни шакллантириш ва иқтисодий барқарорликни таъминлашда ҳал қилувчи роль ўйнайди. Ўзбекистонда ўсиб бораётган иқтисодиёт сифатида солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш ҳамда ҚҚС маъмурияти соҳасида ўзига хос чора-тадбирлар ва амалиётларни қабул қилди. Ўзбекистонда солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш тартиби ва ҚҚС маъмуриятининг ўзига хос жиҳатлари ҳақида умумий маълумот бериб, мамлакатда солиқ қонунчилигига риоя этилишини таъминлашда тадбиркорлик субъектлари учун қулай муҳит яратиш муҳимдир. Бундан ташқари, Ўзбекистоннинг солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш ва ҚҚС маъмуриятига бўлган ёндашуви рақамлаштириш ва халқаро савдодаги глобал тенденцияларга мос равишда ривожланмоқда. Бу эса Ўзбекистонда фаолият юритаётган корхоналарнинг ўзига хос хусусиятлари ва оқибатларини ҳар томонлама ўрганиш имконини беради. Адабиётлар шарҳи. Рус иқтисодий луғатида ҚҚСни аниқлашни қуйидагича ифодалаган: “Корхонада товар ва хизматлар сотишдан олинадиган тушумлар ҳамда ташқи бозорнинг бошқа ишлаб чиқарувчиларидан олинган хом-ашё ва ярим тайёр маҳсулотларнинг нархи ўртасидаги фарқ сифатида ҳисобланган ушбу корхонанинг қийматини оширувчи миқдорда солиқ ундирилади (Райзберг, 2008). Бир-бирига яқин фикрлар билан мамлакат қонунчилигида белгиланган таърифларни қўллаб-қувватлаган олимлардан Поляк, Романовскийларнинг (2008) фикрича: “Қўшилган қиймат солиғи – ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида яратилган ва сотилган товарлар (ишлар, хизматлар)нинг қиймати ва ишлаб чиқариш ҳамда айланма маблағларга сарфланган моддий харажатларнинг қиймати сифатида аниқланган қўшимча қийматнинг бир қисмини бюджетга олиб чиқиш шаклидир”. Тoшмaтoв (2012) “Қўшилгaн қиймaт сoлиғи бу хўжaлик юритувчи субъeктлaр тoмoнидaн сoтилгaн тoвaр, бaжaрилгaн иш вa хизмaтлaрнинг бoзoр нaрхигa нисбaтaн ҳисoблaнгaн билвoситa сoлиқдир дeя тaърифлaгaн”. Павлова ва Дорожколарнинг (2014) фикирича “агар ҚҚСнинг солиқ ставкаларини камайтирсак, унда бюджет даромадлари сезиларли равишда камаяди, бу эса маблағлар тақсимланишининг кўпайишига олиб келади. Бошқа томондан агар таърифларни кўриб чиқсак, кўпчилик ташкилотлар солиқларни тўлашдан бўйин товлашни кучайтирадилар, бунга рухсат берилмайди, чунки давлат бюджети камроқ молиявий ресурсларга эга бўлади”деб ҳисоблайди. Иқтисодий адабиётларда қўшилган қиймат солиғини «Европача» солиқ деб ҳам аташади. XX aсрнинг ўртaлaридa гeрмaниялик иқтисoдчи В. Фoн Симeнс нoми билaн бoғлaшaдики, у «тoзa aйлaнмa сoлиқни» жoрий этишни тaклиф қилди. Бирoқ бу aмaлгa oшмaди (Романовского, Врублевской, 2007). Қўшилган қиймат солиғи француз иқтисодчиси Морис Лоре (1958) номи билан боғлиқ бўлиб, 1954 йилда Кот-д’Ивуар француз колониясида янги солиқ сифатида синовдан ўтказилган, 1958 йилда эса Францияда жорий этилган. Кейинчалик Европанинг барча мамлакатларига 1972 йил охиригача ўз ҳудудида хўжалик юритувчи субъектлар учун ҚҚСни жорий этиш бўйича буюртма беришган. Ҳозирги кунда 137 та мамлакатда ҚҚС жорий этилган. Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabiлар (2016) эса қўшилган қиймат солиғи ва давлат харажатлари ўртасидаги боғлиқликни тадқиқ қилиб, ижтимоий фаровонликни таъминлаш учун давлат харажатларини қисқартириш, натижада эса ҚҚС ставкасини ҳам пасайтиришни илгари суради. Тадқиқот методологияси. Мамлакатимизда солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш тартиби ва қўшилган қиймат солиғи маъмуриятчилигининг ўзига ҳос хусусиятлари ва концептуал асосларини тадқиқ қилишида илмий абстракциялаш, индукция-дедукция каби назарий усулларидан ва кузатиш, статистик таҳлил, вертикал ва горизонтал таҳлил ва усуллардан кенг фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ҳозирги вақтда Ўзбекистон ва халқаро солиқ амалиётида эгри солиқларнинг асосий турларидан бири – қўшилган қиймат солиғи ҳисобланади. Қўшилган қиймат солиғи – ҳар бир 71 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr www.e-itt.uz ишлаб чиқариш босқичида ва реализация жараёнида ундириладиган кўп қиррали билвосита солиқдир. Корхона кундалик хўжалик фаолиятида маҳсулот етказиб берувчилардан товар ва хомашё сотиб олади ва улардан маҳсулот ёки иш, хизматлар ишлаб чиқаради. Демак, қайта ишлаб чиқариш,