ФИНАНСОВАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ И ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА НЕЕ

Аннотация

The article explores the theoretical foundations of the concept of financial stability of banks. It also includes corresponding conclusions based on the analysis of external and internal factors affecting the financial stability of commercial banks. Keywords: stability, financial stability, financial stability of banks, factors affecting the financial stability of banks. Кириш. Барча мамлакатлар учун иқтисодиётнинг инқироз ва инқироздан кейинги жараёнларида банк тизими муҳим ўрин тутади. Ушбу босқичда банкларнинг молиявий барқарорлиги муаммосига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Умуман олганда, “барқарорлик” тушунчасига турлича таърифлар берилади. Банк тизими мамлакатнинг қон томири бўлиб ҳисобланганлиги сабабли банкларнинг барқарорлигини таъминлаш истиқболдаги муҳим вазифа ҳисобланади. Авваламбор, “барқарорлик” ва “молиявий барқарорлик” тушунчаларини аниқлаштириб олиш лозим, шу аснода, банкнинг молиявий барқарорлигига таъсир қилувчи омиллар белгилаб олинади. 295 295-300 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. “Барқарорлик” тушунчасининг моҳиятини аниқлаш етарлича узоқ ва мураккаб эволюция босқичидан ўтган. Ушбу тушунчанинг эволюцияси Конфуций, Платон, Аристотел давридаги мукаммал барқарор давлат яратиш ғоясидан бошланади. XVI. асрларда яшаган олим Т.Мор барқарорлик асосига уч асосий шартни белгилайди: хусусий мулкни бекор қилиш, меҳнат тақсимотини адолатли амалга ошириш ва адолатли давлат тизими. XVIII асрдан XIX асргача бўлган даврда кўплаб олимлар ушбу саволни қайсидир маънода тадқиқ қилганлар. Мамлакат иқтисодиётининг барқарорлиги мавзусини тадқиқ қилган олим А.Смит, мамлакат барқарорлигининг “душманлари” сифатида уруш, турли хил ташқи тажовузлар, мамлакат ҳукуматининг дангасалик ва ақл билан иш тутмаслик каби сифатларини таъкидлайди. Анри Луи Шателье иқтисодий тизимнинг барқарорлигига шундай таъриф беради: “барқарор ривожланишда иқтисодий тизимлар мувозанатда бўлиши лозим, шундан келиб чиқиб, тизим барқарорлигига кўрсатилган ташқи таъсирлар ички чора-тадбирлар билан қопланиши керак, бунда ички чора-тадбирлар саводли бошқарув қарорлари билан амалга оширилиши лозим бўлади”. “Барқарорлик” тушунчасининг эволюцияси қуйидаги жадвалда акс эттирилган. 1-жадвал “Барқарорлик” тушунчасининг олимлар томонидан ўрганилиши Иқтисодчи олим Давр Платон, Аристотел Милоддан олдин Т.Мор XVI аср А.Смит XVIII аср Анри Луи Шателье XX аср Замонавий олимлар XXI аср Замонавий иқтисодиётда “барқарорлик” тушунчасининг кўплаб талқини мавжуд. Катта иқтисодий луғатда, ушбу тушунчага чидамлилик, доимийлик, риск ва зарарларга қарши тура олиш каби изоҳлар берилган. Фредрик Мишкин (2016) эса қуйидагича изоҳлайди: “молиявий барқарорлик бу молия тизими, хусусан, молия бозорлари ва молиявий институтлар тизимининг беқарор иқтисодий шароитда асосий функцияларини бажара олиш қобилиятидир” (Frederic S. Mishkin, 2016). Окладский ва Барановлар (2000) “иқтисодий барқарорлик” тушунчасига шундай таъриф беради: “барқарорлик - тизим фаолияти давомида унинг самарали ишлашига шароит яратувчи параметрларининг динамик мувофиқлигидир. У хўжалик юритувчи субъектларнинг фаолиятига турли омиллар таъсири остида турли ўзгаришларга олиб келишига қарамай, барқарор ривожланишни таъминлайди” (Окладский, 2000). Захарченко (2018) эса қуйидагича таъриф келтиради: “иқтисодий барқарорлик – бу инновацион, молиявий, ишлаб чиқариш фаолиятининг ўзаро таъсирини ҳисобга олган ҳолда турли хусусиятлари йиғиндисидир” (Захарченко, 2018). Маҳаллий иқтисодчи олимларимиздан Саттаров (2018) “банк тизими барқарорлиги – бу Марказий банк ва тижорат банклари фаолияти давомида ўз функцияларини тўлақонли бажара олишини таъминлаш имконини берадиган даражани сақлаган ҳолатда, ривожланишга қараб интилишдир” деб таъриф берган (Саттаров, 2018). Ҳозирги пайтда “барқарорлик” атамаси “молиявий барқарорлик” атамаси билан биргаликда ишлатилади. Чунки иқтисодий муносабатларнинг ажралмас қисми молиявий муносабатлардир. Шуни таъкидлаб ўтиш керак, “молиявий ҳолат” тушунчаси банк фаолиятининг иқтисодий ҳолатини англатса, “молиявий барқарорлик” – унинг фаолияти динамикасини ифодалайди. Молиявий барқарорлик бу - молия тизими, хусусан, молия бозорлари ва молиявий институтлар тизимининг беқарор иқтисодий шароитда асосий функцияларини бажара олиш қобилиятидир. Юқоридаги иқтисодий адабиётларни таҳлил қилган ҳолда “молиявий барқарорлик” тушунчасига берилган изоҳлар қуйида жамлаб келтирилди: Фредрик С. Мишкин (2016) “молиявий барқарорлик – бу молия тизими, хусусан, молия бозорлари ва молиявий институтлар тизимининг беқарор иқтисодий шароитда асосий функцияларини бажара олиш қобилиятидир”; Окладский ва Барановлар (2000) “тизим фаолияти давомида унинг самарали ишлашига шароит яратувчи параметрларининг динамик мувофиқлигидир. Хўжалик юритувчи 296 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz субъектларнинг фаолиятига турли омиллар таъсири остида турли ўзгаришларга олиб келишига қарамай барқарор ривожланишни таъминлайди”; Захарченко (2018) “иқтисодий барқарорлик – бу