ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РИСКА И МЕХАНИЗМЫ УПРАВЛЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯМИ ТЕКСТИЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ

Аннотация

Мазкур мақолада тўқимачилик саноатида рискларни бошқариш механизмларининг илмий ва назарий асослари келтирилган бўлиб, унда жаҳон олимлари томонидан ўрганилган жиҳатлари ҳамда хусусиятларининг наноиқтисодий даражага қадар эволюцион ўзгаришлари ёритилган. Калит сўзлар: тўқимачилик саноати рисклари механизмлари, риск хусусиятлари, рисклар таркиби ва фаолиятдаги таъсири. ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РИСКА И МЕХАНИЗМЫ УПРАВЛЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯМИ ТЕКСТИЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ Худайназарова Дилором Хайруллаевна Университета информационных технологий имени Мухаммада аль-Хоразмий Аннотация. В данной статье представлены научно-теоретические основы механизмов управления рисками в текстильной промышленности, а также освещены эволюционные изменения аспектов и свойств, изучаемых мировыми учеными вплоть до наноэкономического уровня. Ключевые слова: механизмы риска текстильной промышленности, характеристики риска, структура риска и влияние на деятельность. THEORETICAL FOUNDATIONS OF RISK AND MANAGEMENT MECHANISMS FOR TEXTILE INDUSTRY ENTERPRISES Khudaynazarova Dilorom Khayrullayevna University of Information technologies named after Muhammad al-Khwarizmi Annotation. This article presents the scientific and theoretical foundations of risk management mechanisms in the textile industry, as well as highlights the evolutionary changes in aspects and properties studied by world scientists up to the nanoeconomic level. Keywords: risk mechanisms of the textile industry, risk characteristics, risk structure and impact on activities. Кириш. Тўқимачилик саноатини ишлаб чиқаришисиз бугунги кунга келиб тасаввур қилиб бўлмайди. Тўқимачилик саноати тарихи меҳнатталаб иш фаолияти саналсада, ХVIII асрга қадар қўл меҳнатидан уй шароитида ўсимликларга ҳамда ҳайвонларнинг териларига ишлов бериш орқали олиб борилган. Мазкур саноат тармоғининг асосий етакчи ишлаб чиқарувчи Шарқий мамлакатлар, яъни Форс, Хитой, Миср сингари ҳудудлар саналган. 317-322 317 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Мазкур мамлакатларнинг барчаси тўқимачилик саноатининг етакчилигини юритишда қудратли мамлакатларнинг ҳудудларини катта қисмини тижоратини эгаллаган бўлсада, доимо рискда фаолият олиб борганлар. Форсий мамлакатларнинг ўта рангли ва бошқа мамлакатларнинг матоларига қараганда нисбатан қалин матоларни ишлаб чиқариши иссиқ ўлкаларда қийин сотилар, аммо узоқ йилларга хизмат қилиши билан халқ ишончини қозонган эди. Тўқимачилик саноати жаҳон иқтисодиётида технологик ва инновацион жиҳатдан доимо етакчилик қилиб келувчи саноат тармоғи саналади. Инсонларнинг талаб ва эҳтиёжларининг чексизлизлиги матолар ва уларни комбинациялашда, шунингдек тармоқнинг функционал турли таклифларга бой эканлиги юқори даражадаги сегментлашни юзага келтиради. Доимо ўзгарувчан талабларни бошқариш янгилик ва ижодий қараш тақозо этиши мазкур саноатнинг технологик ва инновацион илгарилувчи қудратини янада орттиришга бевосита хизмат қилади. Адабиётлар шарҳи. Тўқимачилик саноатида экологик маҳсулотлар ишлаб чиқариш, маҳсулот таннархини пасайтириш ва бозорларда барқарор таъминот манбаига айланиш, тежамкор технологиялардан фойдаланган ҳолда талаб ва эҳтиёжларни қондиришда самарали техник-иқтисодий усулларни ахтариш тобора фаоллашиб бориши натижасида биологик хусусиятларга эга матолар омммалашди. Тўқимачилик саноатида ишлаб чиқаришда “яратиш” тушунчаси дастлаб инновацион, сўнгра рақамли ва ҳозирда интеллектуал технологиялар авлодини ривожланишига туртки бўлди. Бунинг натижасида бир нечта соҳа ва тармоқлар унумли фойдалана олди, жумладан тиббиётда ортопедик маҳсулотлар, инсон танаси ҳароратини кўрсатиб турувчи либослар, беморнинг мунтазам ҳолати борасида маълумот бериб борувчи махсус либослар, дизайн-интеръерда қуёш нурига мослашган ҳолда ёруғликни хонага киришини таъминловчи датчик пардалар, озиқ-овқат саноатида музлатгич қоплар сингари жиҳатлари билан ўзининг долзарблигини касб этади. Ҳар бир тўқимачилик саноати маҳсулоти инсониятни иситиш, ўзини енгил ҳис этиш, эстетик ва гигиеник аҳамиятга эга бирламчи эҳтиёжларни қондириш саноатидан бири саналади. Уни санъат намунаси, маданий буюм, фидойилик белгиси, анъанавий меърос, дресс- корд, технологик маҳсулот сифатида ҳам кўриш мумкин. Тўқимачилик саноати маҳсулотлари билан атроф-муҳитимиз бизни ўраб турар экан, унинг маҳсулотларининг ўзгариши замон, дид ва дизайн ҳамда ранглар мажмуаси билан ифодаланишига боғлиқ тарзда узлуксиз ўзгариб боради. Узлуксиз ўзгарувчан маҳсулотларни ишлаб чиқариш ўзига хос “риск”ларни келтириб чиқаради. Риск тушунчаси қадимги юнон тилида “ридса” (ridza) сўзидан келиб чиққан бўлиб, “қоя” деган маънони англатади ҳамда денгизчилар орасида бу қароқчилар томонидан уюштириладиган қопқон сифатида “хавф”ли ифодасига урғу берган. Адам Смит (1991) ўзининг “Халқлар бойлиги сабаблари ва табиати” (Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations) номли китобида тадбиркорлик фаолиятини юритишда риск танловларининг ҳар бир тадбиркор учун доим инобатга олиши лозим бўлган жиҳат эканлигини таъкидлаган ҳолда қуйидагиларни б