РОЛЬ НАЛОГОВЫХ ОРГАНОВ В СОКРАЩЕНИИ СКРЫТОЙ ЭКОНОМИКИ

Аннотация

This article describes large-scale reforms aimed at creating favorable conditions for doing business in the tax and financial sectors, improving the investment climate and further strengthening the confidence of business circles in our republic in recent еars. At the same time, such areas as underground trade and public catering, road transport, housing construction and repair, the provision of personal services were studied, scientific and practical conclusions and proposals were formed on foreign experience and its application in our country. Key words: tax revenues, analysis, risks, efficiency, digital platform, methods and tools, advanced information and communication technologies, analysis, optimization, tax incentives, tax rate. 215-222115 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистонда кейинги йилларда яширин иқтисодиётнинг ҳиссасини камайтириш, у орқали юзага келувчи солиқдан қочиш ҳолатлари ҳамда солиқ тўловчилар томонидан солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини камайтириш ҳамда уларнинг олдини олишга қаратилган чора-тадбирларни самарали амалга оширишга алоҳида еътибор қаратилмоқда. Яширин иқтисодиётни қисқартириш борасида меъёрий-ҳуқуқий базани мустаҳкамлаш, соҳани рақамлаштириш натижалари ҳисобига яширин иқтисодиётни жиловлаш, жамоатчилик назоратини кучайтириш, яширин иш ўринларини легаллаштириш, назорат тадбирларини ўтказиш йўналишида тизимли ишлар олиб борилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Shumpeter (2007) икки турга бўлинишни таклиф қилади: ишлаб чиқаришда мумкин бўлган техник носозлик билан боғлиқ хавф ва тижорат муваффақиятининг етишмаслиги билан боғлиқ хавф. Покровский (2011) кўриб чиқиш учун хавфнинг таркибий хусусиятларини таклиф қилади: хавф, хавфга мойиллик, хавфга сезгирлик (заифлик), бошқа хавф-хатарлар билан ўзаро таъсир қилиш, хавф ҳақида мавжуд маълумотлар, хавф миқдори, хавф билан боғлиқ харажатлар (харажатлар), ўзига хослик хавфлар. Aронов, Кашинлар (2007) ўзининг тадқиқотида эса, солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг хориж ва Россия Федерациясида ундириш механизмини ўрганган ҳолда солиқ тўлашдан бош тортган солиқ тўловчилар билан ишлаш сиёсати, уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, келгусида ҳар бир солиқ тўловчи ўз хоҳиши билан солиқ тўлаш мажбурияти бўйича амалий тавсияларни ишлаб чиқишган ҳамда ушбу тавсияларни солиқ ва бошқа мажбурий тўловларни ундириш соҳасида қўллаб уни исботлашган ва бир қатор амалий чораларни амалга оширишган. Лекин, Jalonkinaни (2012) фикрларидан бутунлай бошқача таклиф билан Тошматов “Корхоналарни ривожлантиришда солиқларнинг роли тўғрисида”ги китобида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини рағбатлантириш ҳамда уларнинг дебитор ва кредитор қарзларини қисқартириш ва уларни фаоллигини ошириш орқали ундириш механизмларини такомиллаштириш бўйича илмий тавсиялар берган. Aндреева (2017) томонидан солиқ тўловчилар томонидан солиқ интизомига риоя қилинмаслик сабаблари тадқиқ қилинган, солиққа оид билимларни оширишга оид усуллари таҳлил қилиниб, солиқ тўловчиларга давлат ҳамкори сифатида хизматни такомиллаштириш усуллари таклиф қилинган. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақолада қиёсий таҳлил ҳамда индукция ва дедукция баҳолаш усулларидан фойдаланилди. Қиёсий усулдан фойдаланилиб, солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатишни таккомилаштиришга доир маълумотлар ва уларни таҳлиллар амалга оширилиб илмий хулосалар берилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Мамлакатимизда яширин иқтисодиёт даражасини пасайтириш, тадбиркорлик фаолиятини юритиш учун, шу жумладан тартибга солиш ва маъмурий юкни камайтириш ҳисобига тенг рақобат шароитларини яратиш, солиқ қонунчилиги талабларига риоя қилиш тартиб-таомилларини автоматлаштириш ва унинг тартибини соддалаштириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 30 октябрдаги “Яширин иқтисодиётни қисқартириш ва солиқ органлари фаолияти самарадорлигини ошириш бўйича ташкилий чора- тадбирлар тўғрисида”ПФ-6098-сон Фармони тасдиқланди. Ушбу Фармон талабида “яширин иқтисодиёт”ни қисқартиришга қаратилган тадбирлар ушбу соҳада ижобий иш тажрибасига эга халқаро молия институтлари (Жаҳон банки, Халқаро валюта жамғармаси, Россия Федерал солиқ хизмати ва бошқалар) билан изчил ҳамкорликлар давом эттирилмоқда (Фармон, 2020). Бунда асосий эътибор инсон омилисиз замонавий ахборот технологияларининг кенг жорий этилишига қаратилиб, Электрон ҳисобварақ-фактуралари, онлайн назорат касса машиналаридан фойдаланиш, товарларни маркировкалаш, экспертлар иштирокида ишлаб 216 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz чиқилган “Таҳлика – таҳлил” дастурий маҳсули орқали солиқ хавфи юқори субъектларни сегментлашга қаратилди. Жумладан: Ўтган 2021 йилда 33,8 млн. та электрон ҳисобварақ-фактуралари орқали 1 190,1 трлн.сўмлик реализация ҳажми солиқ базасига киритилди (2020 йилда -20,9 млн.та 722,1 трлн.сўм бўлган) ёки 1,7 баробарга ошди. Солиқ тизимида амалга оширилган ислоҳотлар натижасида солиқларни ихтиёрий тўлаш даражаси 95 фоизга етиб, 2021 йилда қўшилган қиймат солиғи тушумлари 25,5