ОСОБЕННОСТИ ЗАРУБЕЖНОЙ ПРАКТИКИ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ НЕДРОПОЛЬЗОВАТЕЛЕЙ

Аннотация

In this article, proposals and recommendations are formulated based on the experience of the Republic of Kazakhstan on the accounting of hydrocarbon raw materials extracted from the ground and the formation of reporting balances. Key words: Hydrocarbon, underground, natural gas, condensate, oil, balance sheet, British Petroleum, OPEC, customs duty. Кириш. Мамлакатимизда сўнги йилларда янги нефть ва газ қудуқлари учун юридик шахслар мол- мулкига солинадиган солиқ бўйича имтиёзлар жорий қилинди. Ушбу имтиёзларда қудуқ фойдаланишга киритилган ойдан бошлаб дастлабки 2 йилда солиқдан озод қилиш назарда тутилган бўлиб, кейинги 3 йилда солиқ 2 карра камайтирилган ставка бўйича тўланиши белгилаб қўйилди. Амалга оширилган яна бир муҳим ўзгартиришлардан бири табиий газ билан боғлиқ бўлиб, табиий газ бўйича экспорт-импорт операциялари акциз солиғи ва божхона божидан озод қилинди. 205-209-sahifalar www.e-itt.uz Iqt isodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may 205 www.e-itt.uz I SON. 2023 Шу кунга қадар табиий газни экспорт қилишда акциз солиғи, импорт қилишда эса - божхона божи мавжуд бўлиб, улар ноль фоизда белгилангандан кейин инвесторлар ўзларининг иқтисодий манфаатларидан келиб чиқиб қарорлар қабул қилиб, қазиб олинган табиий газни эркин тасарруф қилишлари имконияти яратилди. Кириш ўрнида табиий газга бой давлатлар рейтинги ва дунё статистикаси тўғрисидаги айрим маълумотларни келтириб ўтадиган бўлсак, дунёда табиий газга бой давлатлар жуда кўп. Уларнинг рейтинги асосан тасдиқланган газ захираларини ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Жаҳонда ушбу рейтингларни тузувчи бир неча ташкилотлар борки, уларнинг маълумотлари ҳамда рейтинг иштирокчиларини саралаш механизмлари ҳам турлича. ОПЕК ташкилоти ва “Би-Пи” – British Petroleum – трансмиллий нефтгаз компанияси шу каби рейтингларни тузувчи энг ишончли ва обрўли ташкилотлар сифатида тан олинган. Умуман олганда, дунёда 2020 йил ҳолатига тасдиқланган газ захиралари 200 трлн кубометрни ташкил қилса, шундан 75 трлн кубометри Яқин Шарқ давлатларида, 65 трлн кубометри эса МДҲ давлатларида (асосан Россия ва Туркманистонда) жойлашгани аниқланган.84 ОПЕК рейтингида Хитой етакчилар қаторига кирмаган бўлса, Жазоир кучли ўнликни якунлаб берган ва Россиянинг кўрсаткичлари кескин ошиб кетган. Ўзбекистон эса мазкур рейтингда 1,522 трлн кубометр газ захираси ёки дунёдаги умумий газ ҳажмининг 0,74 фоизи билан 22-ўринни эгаллаган. Кўриниб турибдики, газ захираси эгаларининг ҳаммаси ҳам қазиб олишда етакчи бўла олишмаган. Ўзбекистон бу рейтингда 2020 йил натижаларига кўра 47,1 млрд куб ва 1,2 фоиз билан 17-ўринни эгаллаган85. Адабиётлар шарҳи. Илмий адабиётларда ер ости бойликларини ҳисобга олишда турли хил ёндашувлар ишлаб чиқилган. Налетов (2006) ўзининг илмий ишида кончилик муносабатларини тартибга солувчи маҳаллий ва хорижий қонун хужжатлари, ер қаъридан фойдаланиш соҳасидаги шартномалар, доктринал манбалар, ер ости бойликлари соҳаси бўйича маъмурий, фуқаролик ва экологик ҳуқуқ нормларининг хориж давлат органларининг қарорлари ҳамда халқаро тижорат арбитраж органларнинг қарорлари билан қиёсийлигини ёритган. Юхимованинг (2008) фикрича қаттиқ турдаги (норуда) фойдали қазилмларни солиққа тотишда ушбу фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ харажатлар инобатга олинмаганлиги баён қилинган. Воллебергнинг (2018) қарашларида табиий ресурслар (ер, ер ости бойликлари ва сув ресурслари)дан самарали фойдаланишда солиқ тизимининг аҳамиятини ёритилишига эътибор берилган. Базаровнинг (2023) илмий ишида табиатда чекланган табиий бойликлардан муҳим стратегик хомашё сифатида фойдаланишни тартибга солиш ва рағбатлантиришда солиқ тизимининг таъсирчанлигини оширишга оид илмий-назарий ёндашувлар таҳлилини ёритиб берган. Шу билан бирга, хорижий экспертлар Ўзбекистонда ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқни ҳисоблаш амалиёти бўйича берган таклиф ва тавсиялари ўрганилди. Хусусан, EBRD Европа тикланиш ва тараққиёт банки, BCG (Boston Consulting Group) Халқаро бошқарув консалтинг компанияси ҳамда IMF Халқаро валюта фондининг экспертлари томонидан ёзилган техник ҳисоботлар ўрганилди. Хусусан, BCG (Boston Consulting Group) Халқаро бошқарув консалтинг компаниясининг экспертлари олтинга 6 фоиз ва мис учун 8 фоиз миқдорда солиқ ҳисоблаш таклиф этилган. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот жараёнида олинган маълумотларга ишлов беришда мантиқий мушоҳада, адабиётларни танқидий ўрганиш, анализ ва синтез, индукция ва дедукция, таққослаш, маълум белгилар асосида классификaциялаш, иқтисодий таҳлил усулларидан фойдаланилди. 84 https://kun.uz/news/2021/11/08/gazga-eng-boy-davlatlar-ozbekiston-nechanchi-orinda 85 https://kun.uz/news/2021/11/08/gazga-eng-boy-davlatlar-ozbekiston-nechanchi-orinda Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may 206 www.e-itt.uz I SON. 2023 Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Углеводород конларини ўзлаштириш ва ҳисобга олиш бўйича дунё мамлакатларида IT- технологиялардан кенг фойдаланиб келинмоқда. Мазкур тизимда инсон омили чекланиб, ахборот технологиялари асосида фойдали қазилмаларнинг ҳисоби юритилади ҳа