TIL BILIMINDE FRAZEOLOGIZMLERDIŃ IZERTLENIW MÁSELELERI

Аннотация

The article examinesthe issues of stdying phraseological units in linguistics. Key words: Vocabulary, phraseological units, stable word combinations, figurative, expressive coloring, lexicon, lexicology, expressiveness, phraseological group, phraseological lines, structural-semantik classification. ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В ПРОЦЕССЕ ИЗУЧЕНИЯ ЯЗЫКА Аннотация. В статье рассмотрены вопросы изучения фразеологизмов в языкознании. Ключивые слова: Словарный состав, фразеологизмы, постоянные словосочетания, обтазный, экспрессивный, лексика, лексиколог, экспрессивность, фразеологическая группа, фразеологические единицы, фразеологические цепочки, структурно-семантическая классификация. Sózlik quramda tek jeke sózler ǵana emes, al jeke sózlerdey bir mánini ańlatatuǵin bir neshe sózlerden quralǵan turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Frazeologizmler – tilimizdiń bólinbes bir bólegi. Óziniń formasınıń, mánisiniń turaqlılıǵı jaǵınan da, stillik ózgesheligi jaǵınan da ayrıqshalıqlarǵa iye. Tilimizde kewilge qonımlı, kórkem, obrazlı, ekspressivlik boyawı kúshli frazeologizmlerdiń túrleri júdá kóp ushırasadı. Tildiń bay ǵáziynesi dep esaplanatuǵın frazeologizmlerdi xalıq orınlı paydalanıp, naqıl-maqallar menen barabar joqarı bahalaydı. Hárbir tildiń ózine ılayıq milliy ózgesheligi ásirese onıń frazeologiyasınan anıq kórinedi. Frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen baslı ayırmashılıǵı haqqında bir qansha kórnekli til ilimpazları ózleriniń pikirlerin bildirdi. Máselen, D.N. Ushakov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin jay sóz dizbeklerinen ayıratuǵın eń tiykarǵı belgilerdiń biri – onıń bir tilden ekinshi tilge sózbe- sóz awdarılmawında dep kórsetse[1], A.İ.Efimov onıń formasınıń turaqlılıǵında dep esaplaydı[2.66-69]. A.A.Reformatskiy frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵı, birinshiden, jay sóz dizbekleriniń sintaksislik jaqtan qaralıwında bolsa, ekinshiden, frazeologizmlerdiń leksikali’q jaqtan qaralıwında dep kórsetedi. Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdin’ basqa sóz birliklerinen ayırılatuǵın tiykarǵı belgilerin anıqlawda belgili leksikolog ilimpaz E.Berdimuratovtıń quwatlawǵa turarlıq pikirleri bar. Ol qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı bir neshe belgilerin ajıratıp kórsetedi. 3 96 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı. 2. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp keledi. 3. Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler ózleriniń qáliplesken turaqlı ornınan iye bolıp keledi. 4. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bóleklerge bóliwge bolmaydı. 5. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı. 6. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı [3.131-133]. Frazeologizmlerdiń kópshilik bólegi sóylewde belgili bir stillik maqset – ekspressivlik ushın xızmet etedi. Frazeologizmler kórkem shıǵarmalarda obraz jasaw, personaj tiline sáykes minezleme beriw, waqıya-hádiyse yaki halattı kórkem obrazlı, ótkir etip kórsetiwde qollanılatuǵın áhmiyetli til birligi esaplanadı. Sonlıqtan da, jazıwshı hám shayırlar olardan óz shıǵarmalarında keń paydalanadı. Til biliminde frazeologiya termini birinshi márte frantsuz ilimpazı Sh.Balli miynetinde qollanıladı [4.87]. Miynette frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwǵa baylanıslı olardı úsh toparǵa ádettegi sóz dizbekleri, frazeologiyalıq toparlar hám frazeologiyalıq birlikler dep toparlarǵa ajıratıp kórsetedi. Sh.Balli kóz-qarasları keyingi waqıtları orıs ilimpazı akademik V.Vinogradov tárepinen ilimiy tiykarda rawajlandırıldı [5.21-28]. V.Vinogradov orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq jaqtan frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep úsh toparǵa ajıratıp kórsetedi. Frazeologizmlerdiń usılay bóliniwi kópshilik túrkiy tillerde birdey. Sebebi, V.V.Vinogradovtıń klassifikatsiyasın basshılıqqa alıp, óz tilleriniń faktleri tiykarında analizleydi. XVIII ásirden XX ásirdiń ortalarına shekemgi frazeologiyalıq teoriyanınń rawajlanıwınıń dáslepki dáwirlerinde-aq til ilimi tariyxında M.V.Lomonosov, V.A.Dal, A.A.Potebnya, F.F.Fortunatov, F.I.Buslaev, Sh.Balli, A.A.Shaxmatov, V.V.Vinogradov, A.I.Efimov, N.M.Shanskiylerdiń ilimiy miynetleri frazeologiyanıń óz aldına lingvistikalıq taraw sıpatında qáliplesiwine tiykar saldı. Frazeologiya máselelerine arnalǵan dáslepki miynetler kóbirek leksikografiyalıq obyektte bolıp xızmet etti. Bul dáwirde frazeologizmlerdiń sózliklerde beriliwine, olardıń mánisi hám etimologiyasın anıqlawǵa ayrıqsha itibar berildi. Túrkiy tilleriniń frazeologizmlerin úyreniw XX ásirdiń 40- jıllarınıń aqırına keliw menen baslanǵanın kóriwimizge boladı. Túrkiy tilleri ishinde birinshiler