ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ ХАРАЖАТЛАРИНИ РЕЖАЛАШТИРИШ ВА ОПТИМАЛЛАШТИРИШ

Аннотация

In this article, research was conducted on theoretical issues of planning and efficiency of budget expenditures. Developments of economists who conducted research on theoretical issues of planning and effectiveness of budget expenditures in our republic and the world were studied, and finally a final conclusion was formed. Key words: budget, cost, economy, public finance, optimization, regional economy, gross regional product. ПЛАНИРОВАНИЕ И ОПТИМИЗАЦИЯ РАСХОДОВ ГОСУДАРСТВЕННОГО БЮДЖЕТА Аннотация. В данной статье проведено исследование теоретических вопросов планирования и эффективности бюджетных расходов. Были изучены разработки экономистов, проводивших исследования по теоретическим вопросам планирования и эффективности бюджетных расходов в нашей республике и мире, и, наконец, был сформирован окончательный вывод. Ключевые слова: бюджет, стоимость, экономика, государственные финансы, оптимизация, региональная экономика, валовой региональный продукт. КИРИШ Давлатнинг ўз функциялари ва вазифаларини бажариши билан боғлиқ равишда вужудга келган чиқимлар бюджет харажатлари дейилади. Бу чиқимлар давлатнинг марказлаштирилган пул фондлари маблағларини турли йўналишлар бўйича фойдаланиш жараёнида вужудга келадиган иқтисодий муносабатларни ифодалайди. Бюджет харажатлари умумий молиявий категория бўлган бюджетнинг кўринишларидан бири бўлиб, унга тегишли бўлган умумий хусусиятларга эгадир, яъни улар тақсимлаш характерига эга, ифодаланишнинг пул шакли хос, пул фондларининг амал қилиши билан боғланган ва давлат томонидан ташкил қилинади. Шу билан биргаликда бюджет харажатлари бир бутуннинг 2 60 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ўзига хос қисми бўлганлиги учун улар давлатнинг марказлаштирилган пул фондлари маблағларидан фойдаланиш ва тегишли фондларни шакллантириш билан боғлиқдир. Бу тақсимлаш муносабатларининг моддий-буюмлашган шакли турли соҳаларга йўналтирилаётган бюджет маблағларининг ҳаракатидан иборат. 2024–2026 йилларга мўлжалланган фискал сиёсатнинг асосий йўналишлари, консолидациялашган бюджет даромадлари ва харажатларининг ўрта муддатли давр учун прогнозлари, 2024 – 2025 йиллар учун бюджет мўлжалларининг асосий фарқи ва уларнинг келиб чиқиш сабаблари, давлат дастурларини молиялаштириш учун ажратиладиган харажатлар, бюджет ташкилотларининг бюджетдан ташқари жамғармалари даромадлари ва харажатлари таҳлили, давлат қарзи таҳлили, макро-фискал таваккалчиликлар таҳлили, Давлат бюджети харажатларининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши таҳлили ва бошқаларни ўз ичига олган. 2024 йилда консолидациялашган бюджет даромадлари прогнози 375,0 трлн сўм, харажатлари прогнози 427,5 трлн сўм миқдорида, консолидациялашган бюджет – умумий фискал баланси ялпи ички маҳсулотга нисбатан 4,0 фоиз миқдорида тақчиллик билан режалаштирилмоқда. 4 Узоқ муддатли даврда макроиқтисодий ва бюджет барқарорлигига эришиш учун тақчилликни ўрта муддатли даврда ўртача 3 фоиздан ошмаслигини таъминлаш, бунинг учун бюджет маблағларини мақбуллаштириш, даромадлар базасини кенгайтириш, самарасиз солиқ имтиёзлари ва преференцияларини бекор қилиш орқали тақчиллик миқдорини босқичма-босқич пасайтириб бориш зарур бўлади[1]1. Адабиётлар шарҳи Дунё ва Ўзбекистон олимларининг ишланмаларини ўрганиш натижалари шуни кўрсатмоқдаки, давлат бюджети харажатлари ҳамда маблағларидан фойдаланишнинг самарадорлигига турлича таърифлар берилган. “Бюджет” сўзи қадимги норманд тилидан олинган бўлиб, “bougette” халта, кармон, чарм қоп, пул тўла қоп деган маъноларни англатади [2]. Б.Нидлз, М.Пауэрс, С.Миллз ва Г.Андерсонларнинг фикрича: “бюджет – келгусидаги иқтисодий операциялар, хўжалик фаолияти ва натижаларни молиявий ва номолиявий кўрсаткичлар ифодасида башорат қилувчи ҳаракатлар режасидир”[3]. Россиялик иқтисодчи олимлар Е.А.Ананькина, С.В.Данилочкин ва Н.Г.Данилочкинларнинг фикрича, “бюджет – корхонанинг яхлит ёки алоҳида бўлимлари фаолиятини миқдорий экс этган режасидир”[4] деб таъкидлайди. Т.А.Вершилонинг фикрича, бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлигига ёки энг кам миқдордаги маблағлардан фойдаланиш ёки бюджетдан маълум миқдорда фойдаланиш орқали эришилади[5]. С.И.Чепуров давлат харидлари соҳасида бюджет маблағларидан самарали фойдаланиш тамойилини фақат харидларни меъёрлаш ва асослаш комбинацияси орқали амалга ошириш мумкин, деб ҳисоблайди[6]. Ю.А.Крохина бу борада қуйидаги фикрларни билдиради: шундай қилиб, қонун чиқарувчи бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлиги концепциясини 1 Ўзбекистон Республикаси “Иқтисодиёт ва молия вазирлиги” Бюджетнома 2024-2026. Тошкент-2023 йил. 5- бет. 2 61 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ аниқлаштиришга ҳаракат қилди, аммо бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлигини баҳолаш муаммоси билан боғлиқ кўплаб саволлар мавжуд, чунки бу тамойил бюджет босқичида жуда муҳимдир [7]. Республикамиз иқтисодчи олимлари А.Х.Пардаев ва З.А.Пардаеваларнин