Приоритеты увеличения доходов населения и их экономической активности

Аннотация

Мамлакатимизда уй хўжаликларининг иқтисодий фаоллигини оширишда аҳолининг ялпи даромадига уларнинг ёлланма меҳнат ва мустақил равишда олган даромадлари таъсирининг кўп вариантли (инерцион, базисли, мобилизацион) эконометрик моделини ва 2030 йилгача бўлган прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилган. Мақолада берилган таклифлар Ўзбекистон Республикасини 2030 йилга қадар ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқишга хизмат қилади. Таянч тушунчалар: уй хўжаликлари, даромад, бозор иқтисодиёти, иқтисодий инқироз, инсон капитали, ишлаб чиқариш, меҳнат ресурслари, инвестициялаш. Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 51 МАКРОИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ Аннотация: Для повышения экономической активности домашних хозяйств в стране была разработана многомерная (инерционная, базовая, мобилизационная) эконометрическая модель и прогнозные показатели до 2030 года. Представленные в статье предложения послужат разработке программ социально-экономического развития Республики Узбекистан до 2030 года. Ключевые слова: домохозяйства, доход, рыночная экономика, экономический кризис, человеческий капитал, производство, трудовые ресурсы, инвестиции. Annotation: To increase the economic activity of households in the country, a multidimensional (inertial, basic, mobilization) econometric model and forecast indicators up to 2030 were developed. The proposals presented in the article will serve to develop programs for the socio-economic development of the Republic of Uzbekistan until 2030. Key words: households, income, market economy, economic crisis, human capital, production, labor, investment. Мамлакатимизда уй хўжаликлари мус- келиб тушади. Бу даромадни бозор қонунла- тақил иқтисодий субъект сифатида меҳнат ри эмас, балки уларнинг инсонпарварлик му- ресурсларини такрор ишлаб чиқариш, инсон носабатлари юзага келтиради. капиталини жамғариш ва жамғармаларни Уй хўжаликларининг жорий пул даро- реал иқтисодий секторларга инвестициялаш мадлари билан бир қаторда уларнинг иқтисо- каби функцияларни қанчалик даражада иқ- дий салоҳиятининг таркибий қисми бўлиб, тисодий фаол амалга оширса, шунга мос ра- мол-мулк каби моддий активлар билан таъ- вишда иқтисодий тизим барқарор ва юқори минланганлик ҳисобланади. Мазкур актив- иқтисодий ўсиш имкониятларига эга бўлиб лар, уй хўжаликларининг даромадлари билан боради. Улар иқтисодиётда нисбатан, барқа- истеъмол даражаси ўртасидаги узоқ муддат- рорликка интилиш йўлидаги иқтисодий ли алоқаларни ифодаланганлиги, аҳолининг фаоллиги орқали иқтисодий ўсишни ва аҳоли ижтимоий табақаланиши ва аҳоли турмуш турмуш фаровонлигини оширишни қўллаб- даражасини ифода этувчи муҳим индикатор қувватлайди. “Ҳақиқатдан ҳам, биз фақат кўрсаткич бўлиб ҳисобланади. Иқтисодий ин- фаол тадбиркорлик, тинимсиз меҳнат ва ин- қироз шароитида уй хўжаликларининг пул тилиш орқали тараққиётга, фаровон ҳаётга кўринишига эга бўлмаган моддий активлари эриша оламиз”[1]. уларнинг янги макроиқтисодий шарт-шаро- “Даромад – бу ўз соҳибининг ихтиёрида итларга мослашишига имкон берувчи стра- бўлган зарурий неъматлар истеъмолини таъ- тегик ресурслар ҳисобланади. минлашнинг пул ёки моддий асосини ташкил Уй хўжаликларининг умумий дарома- этадиган ҳамда янгидан даромад келтириш дига пул даромадлари ва натура шаклидаги воситаси сифатида муҳим аҳамият касб этув- даромадлар киради ҳамда доимий асосда, чи неъматлар йиғиндисидан ташкил топган такрорланувчи хусусиятга эга бўлган, йиллик ресурслардир”[2]. Бозор иқтисодиётнинг ўзи- ёки ундан кам вақт оралиғидаги даврда уй га хос тақсимот қонуни бўлиб, унга кўра, хўжалиги ёки унинг алоҳида аъзоларига ту- “...иқтисодиёт субъектлари даромади уларга шадиган тушумлардан ташкил топади. 2018 тегишли ресурсларнинг миқдори ва самарали йилда аҳолининг ялпи даромадлари 286,3 иштирокига боғлиқ бўлади”[3]. Бу қонун бо- трлн. сўмни ташкил қилди ва ўтган йилга зор даромадларига тааллуқли. Аммо уй хўжа- нисбатан 110,3 %га ўсди. ликлари ихтиёрига нобозор даромадлари ҳам 1-расм. Ўзбекистон Республикасида аҳолини умумий даромадларининг таркиби (фоизда)[6] Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 52 МАКРОИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ Таҳлилларга кўра аҳолининг пул даро- марасини ҳисоб-китоб қилишга биринчилар- мадлари таркибида ёлланма ишчиларнинг дан бўлиб ҳаракат қилишган[4]. Унинг ҳисоб меҳнат фаолиятидан ва трансфертлардан - китобларига кўра, 1850-1950 йилларда уй олинган даромади пасайиб бориш тенден- хўжаликларининг бозор ва нобозор битимла- циясига эга. Ёлланма ишчиларнинг меҳнат ри нисбати деярли ўзгармаган ҳолда мос фаолиятидан олинган даромади тадқиқ эти- равишда 58,8 % ва 41,2 %ни ташкил этган. Уй лаётган даврда 41,5 %дан 34,5 %гача, транс- хўжаликларининг иқтисодий фаоллигини фертлардан олинган даромади 28,4 %дан оширишнинг муҳим кўрсаткичларидан бири 23,5 %гача пасайган. Бу даврда аксинча аҳо- бу уларнинг мулкий жиҳатдан таъминлан- лининг мустақил равишда банд бўлишдан ганлик даражаси бўлиб ҳисобланади. Уй хў- олинган даромад улуши 25,8 %дан 36,7 %га- жаликларида қанчалик даражада мулк объ- ча ўсган. Мамлакатимиздаги аҳоли даромад- ектлари (модд