Из истории изучения исторического краеведения в нашей стране

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада ХIХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб ўлка, Россия империясининг ўлкани ўрганиш борасида олиб Ўрта Осиё, борган тадқиқот ишлари тарихи ёритилган. Шунингдек, Хива, ўлкани ўрганишда илмий тадқиқот олиб борган статистик Бухоро, Туркистон, қўмиталар, илмий жамиятлар ва тўгаракларнинг фаолияти экспедиция, таҳлил қилинган. тадқиқот, Каспий денгиз, Орол денгиз, Зарафшон, қўмиталар, тўгараклар, вёрст. 1 Doctor of Historical Sciences, Associate Professor, National University of Uzbekistan. E-mail: fayzullaochildiev@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 Из истории изучения исторического краеведения в нашей стране АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье освещается история исследовательской работы Страна, Российской империи по изучению территории со второй Центральная Азия, половины XIX века. Также была проанализирована Хива, деятельность статистических комитетов, научных обществ Бухара, Туркестан, и кружков, проводивших научные исследования по экспедиция, изучению территории. исследование, Каспийское море, Аральское море, Зарафшан, комитеты, кружки, верста. КИРИШ Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олгандан сўнг рус тадқиқотчилари томонидан ўлкани ўрганиш бўйича бир қанча илмий тадқиқот ишлари амалга оширилди. Ўлкани ўрганиш масаласи Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда ҳам XIX асрнинг биринчи ярмидан бошланди. Россия империяси ўлкани мустамлакага айлантиргандан сўнг ўлка халқлари сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ва маънавий ҳаётига жиддий салбий таъсир кўрсатди. Лекин шунга қарамасдан, маълум даражада ижобий ўзгаришлар ҳам содир бўлди. Аввало урбанизация жараёни тезлашиб, шаҳарлар кенгаяди. Шунингдек, деҳқончиликдан алоқасини узмаган шаҳар аҳолисининг кўпчилиги касбларини ўзгартириб, савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик билан шуғуллана бошлади. Ички ва ташқи савдо ривожланди. Ўрта Осиё темир йўлларининг қурилиши ўлкада етиштирилган пахта ва бошқа қишлоқ хўжалик маҳсулотларини Россиянинг Марказий районларига ташиб кетиш имкониятини анча кенгайтирди. АСОСИЙ ҚИСИМ Ўрта Осиёнинг жануби-ғарбий ва марказий қисмлари тўғрисида дастлабки маълумотларни Хивага саёҳат қилган офицер Н.Н. Муравьев бериб ўтган. Саёҳат натижалари ўлароқ кам ўрганилган Туркман чўллари тадқиқ этилди. Қўлга киритилган маълумотлар рус ҳукуматига тақдим қилинган, унда Туркманлар ҳудуди орқали Хива, Бухоро ва шимолий Ҳиндистонга савдо йўлларини очиш имкони борлиги ҳам маълум қилинган 1. Бу экспедициядан яна бир кўзланган мақсад рус ҳарбийлари учун қулай бўлган жойларни қидириб топиш, шу билан бирга, туркманларнинг Хива хонлиги билан русларнинг савдо-сотиқ ишларини мувофиқлаштириб туриш ҳам кўзда тутилганди. Н.Н. Муравьев ўзининг тадқиқоти давомида Касбий денгизини кўздан кечириб, унинг жануби-шарқий қирғоқларини тасвирга туширади. 1822 йилда эса ўз саёҳат натижаларини матбуотда нашр эттиради. Унда Хива хонлиги ҳам тасвирланиб, у ерда кўплаб “сув қувурлари” эски ва янги ариқларнинг мавжудлиги, фойдали қазилмаларидан қўрғошин, кумуш, олтин ва олтингугурт борлиги тўғрисида маълумотлар ҳам келтирилган. 128 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 1820–1821 йилларда Бухорога рус элчиси А. Негри бошчилигида элчилар ташриф буюради. Элчилик таркибида бош штаб офицерларидан К. Мейендорф, В.Д. Вольховский, А.К. Темофиев, табиатшунос Х.Пандер ва сайёҳ Э.А. Эверсманлар бор эди. 1826 йил Парижда К. Мейендорф томонидан экспедиция натижалари китоб қилиниб, нашр қилинган. Китобда экспедиция натижасида 50 верстли масштабдаги карта яратилганлиги ҳамда 5 астрономик нуқта белгиланганлиги, Бухоро хонлиги ва унга чегара бўлган ҳудудлар Қўқон, Балх ва Бадахшоннинг географияси, аҳолиси, хўжалиги ва давлат бошқаруви тизими ҳақида қимматли маълумотлар бериб ўтилган 2. 1832 йил Г.С. Карелин Каспий денгизининг шимоли-шарқий қирғоқларини тадқиқ этиш мақсадида рус ҳукуматининг экспедициясига раҳбарлик қилган. Бу экспедиция бир неча ой давом этиб, август ойи бошида тадқиқотлар ва кузатув ишлари якунланди. Тадқиқотлар натижасида Карелин Каспий денгизининг шимоли-шарқий харитасини яратади. Шунингдек, экспедиция таркибида тоғ инженерлари, табиатшунослар ва бир қанча топографлар ҳам бор эди. Табиатшунос А.А. Леман ва топограф Я.П. Яковлевлар Бухоро ва Самарқандда ҳам бўлишган. А.А. Леман сентябрь ойида ўзининг шериклари билан юқори Зарафшон водийсига яъни Фан дарё (68 0 30 шарқий кенглик) гача бориб, Кўли-Кулон кўлини тадқиқ қилган. Леман бу ерларнинг гўзаллигидан ҳайратланиб, ўзининг эҳтиросларини яширолмай “Осиёнинг Швейцарияси” деб таъкидлаган 3. Ўрта Осиёнинг жуда бой табиати азалдан рус тадқиқотчиларини ўзига жалб этиб келган. Шунинг учун ҳам барча жабҳаларда ўлкага расмий рус экспедициялари уюштирила бошланди. Шундай экспедициялардан бири 1841– 42 йилларда К.Ф. Бутинов бошчилигида экспедиция тарихда алоҳида аҳамиятга эга. 1841 йил баҳорида Бухорога геологик экспедиция уюштирилди, унинг таркибида К. Бутинов (бошлиқ), тоғ му