История освоения и орошения Центральной Ферганы (1950-1991 годы)

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Марказий Фарғона қўриқ, бўз ерларининг Марказий Фарғона, ўзлаштирилиши, суғорилиши жараёнлари, шунингдек, совет қўриқ ерлар, ҳокимиятининг пахта яккаҳокимлиги сиёсати таъсирида бу суғориш, ерда пахтачиликка ихтисослашган туман ва совхозларнинг совхоз, совет ҳукумати, ташкил қилиниши ҳамда марказга пахта етиштириб пахта яккаҳокимлиги, беришнинг ортиб бориши, унинг салбий оқибатлари қишлоқ хўжалиги, бирламчи манбалар ёрдамида таҳлил қилинган. Бундан канал, ташқари, водийдаги янги ерларни ўзлаштириш мелиорация, тадбирларига давлат бюджети ва колхозларнинг бўлинмас “Ферганаводстрой”. жамғармасидан капитал маблағлар ажратишнинг йилдан- йилга ортиб борганлиги хронологик тарзда баён қилинган. 1 Doctoral student, Doctor of Philosophy in History (PhD), Ferghana State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 История освоения и орошения Центральной Ферганы (1950–1991 годы) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются процессы освоения и Центральная Фергана, орошения целинных земель в Центральной Фергане на целинные земли, основе первичных источников. Описывается ирригация, формирование районов и совхозов на данных территориях совхоз, советское правительство, в контексте политики хлопковой монополии советского монокультура хлопка, правительства и увеличения поставок хлопка в сельское хозяйство, Центральную часть страны, а также их негативные канал, последствия. Кроме того, устанавливается хронология мелиорация, выделения капитальных средств из государственного «Ферганаводстрой». бюджета и неделимых фондов колхозов для освоения новых земель в долине. Ўзбекистон Республикаси миллий мустақилликни қўлга киритгандан сўнг ирригация-мелиорация ишлари тарихини холисона ва илмий тарзда тадқиқ этиш масаласига алоҳида эътибор қаратилди. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 январь куни Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида энг муҳим соҳалар қаторида сув хўжалигини ривожлантиришни янги босқичга олиб чиқиш, қишлоқ хўжалигига тежамкор суғориш технологияларини кенг жорий этиш, сув ресурсларини назорат қилиш ва унинг ҳисобини юритиш тизимини автоматлаштириш каби қатор долзарб вазифалар белгилаб берилди. Мазкур Мурожаатномада қуйидагилар баён қилинди: “2020 йилда 44 минг гектар ерда ёки ўтган йилга нисбатан қарийб 4 баробар кўп майдонда сувни тежайдиган технологияларни жорий этамиз. Бунинг учун давлат бюджетидан 300 миллиард сўм субсидия ажратилади. Шунингдек, сув хўжалиги объектларини бошқариш жараёнларини, сувни назорат қилиш ва унинг ҳисобини юритиш тизимини автоматлаштириш зарур. Ушбу масалалар Сув хўжалигини ривожлантириш концепциясида ўз аксини топиши керак...” [21. Б. 34] каби муҳим вазифалар белгиланган. Шу боисдан ҳам суғориш ва ўзлаштириш тарихини тадқиқ этиш барча даврларда ҳам муҳим ҳисобланган. Маълумки, совет ҳукумати республикада пахта етиштиришни янада тараққий эттириш ва кўпайтириш мақсадларида суғорма деҳқончилик учун қулай ҳудуд ҳисобланган Фарғона водийсига муҳим эътибор қарата бошлади. Ўзлаштириш ишлари “Чўл ўзлаштириш – мардлар иши” номли шиорлар остида бошланди. Ана шу жиҳатлардан келиб чиққан ҳолда бешинчи беш йиллик (1951–1955 й.й.) режасида ҳамда 1952 йилда бўлиб ўтган Ўзбекистон КП (б) нинг IX съезди резолюцияларида пахтачиликни янада юксалтириш, шунингдек, Фарғона водийсидаги суғориладиган ерлар ҳажмини кенгайтириш ва қўриқ ерларни ўзлаштириш асосий масалалар сифатида таъкидлаб ўтилди. Юқоридаги белгиланган вазифаларни ва СССР Министрлар Советининг қарорларини амалга ошириш мақсадида Ўзбекистон КП Марказий Қўмитаси ҳамда республика ҳукумати томонидан 1952 йил 16 сентябрда кенгайтирилган қарор қабул қилинган ва унда Марказий Фарғона ерларининг биринчи ва иккинчи навбатини ўзлаштириш мақсадида ҳамда суғориш бўйича амалий вазифалар белгилаб 77 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 берилган эди [27. Б. 126]. Ушбу қарорларда шу билан бирга Марказий Фарғонадаги чўл ерларининг 1953 йилдан 1958 йилга қадар 36 000 га ҳажмида ўзлаштирилиши қайд этилди. Совет ҳокимияти томонидан республикадаги янги ерларни ўзлаштириш чора-тадбирлари ҳамда суғориш тизимини янада ривожлантиришга доир кўплаб қарорлар қабул қилинди. 1952 йил 16 ноябрдаги Ўзбекистон КП МҚ ва Ўзбекистон ССР Министрлар Советининг қарорига асосан Марказий Фарғонанинг 65 000 га янги ва қўриқ ерларни суғориш ишлари кўриб чиқилди [1. В. 31]. Шу жумладан, Ёзёвон ва Қизил Тигин чўллари – 30 000 га; Улуғнор канали тизими бўйича – 6 000 га; Охунбобоев номли канал тизими бўйича – 14 000 га; Фарғона, Андижон ва Наманган областларидаги 15000 га майдонни эгаллаган қўриқ ва қаровсиз ётган ерлар. Бешинчи беш йиллик (1951–1955 йй.) давридан бошлаб Марказий Фарғонанинг қўриқ ерларини ўзлаштириш бошланди [7. В. 3]. Бу тадбирни амалга оширишда республика ёшларини жалб этиш борасида мурожаатнома қабул қилинди. Чунки фақат 1954–1958 йилларда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида 60