Некоторые особенности развития торговли ремесленными изделиями в Туркестане (на примере Заравшанского оазиса в конце XIX - начале XX вв.)

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматриваются особенности развития Туркестан, внутренних и внешнеторговых связей оазиса Зарафшан в Зарафшанский оазис, конце XIX – начале XX веков. Особое внимание уделяется торговля, истории торговли в оазисе Зарафшан и роли торговой торговля чаем, купец, деятельности в социально-экономической жизни этого предпринимательство, региона. Анализируются изменения в торговле за ремесленник. указанный период, выявляются специфические и общие аспекты этих изменений. Также изучаются положительные и отрицательные стороны трансформаций в торговле территорий Туркестанского генерал-губернаторства, начиная со второй половины XIX века, когда после вторжения Российской империи оазис был административно разделен на две части, и рассматривается влияние этого процесса на торговые районы. 1. Dolzarbligi: Turkistonda ichki va tashqi savdo aloqalar XIX asrning so‘nggi choragi-XX asr boshlarida Zarafshon vohasida kechgan savdo-sotiq jarayonlarini ilmiy tahlil etish, vohaning Rossiya imperiyasi mustamlakasiga aylantirilgan hududlarida kechgan ijtimoiy-iqtisodiy hayotini xolisona yoritish ko‘zda tutilgan. Ushbu mavzuning dolzarbligi eng avvalo, uning hanuzgacha maxsus tadqiqot obyekti sifatida chuqur o‘rganilmaganligi bilan belgilanadi. Vaholanki, Zarafshon vohasi savdo-sotiq keng tarqalgan hududlardan biri sifatida iqtisodiy jihatdan alohida o‘ringa ega. Vohaning Rossiya imperiyasi tarkibida bo‘lgan qismida ham jiddiy siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar yuz berib, savdo-sotiq jarayonlarini tegishli manbalar, arxiv hujjatlari va adabiyotlar orqali yangicha ruhda talqin etish, ichki va tashqi savdo aloqalarida yuz bergan o‘zgarishlarni tahlil etish ko‘zda tutilgan. Ular mavzuning dolzarbligini ko‘rsatuvchi asosiy omillardir. Ma’lumki, XIX asrning so‘nggi choragi-XX asr boshlarida Zarafshon vohasi murakkab ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarini boshdan kechirdi. Vohaning bir qismi Buxoro amirligi tarasarrufida qolgan bo‘lsa, ikkinchi qismi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati asoratiga duchor bo‘ldi. Maqolada vohaning savdo-sotiq faoliyatini o‘rganish, ularning ijobiy va salbiy jihatlarni taqqoslash asosida zarur xulosalar chiqarish ko‘zda tutilgan. Mustaqillik yillarida hunarmandchilik, tadbirkorlik va savdo-sotiqqa keng e’tibor berilishi hozirgi bozor munosabatlariga o‘tish davrida ham ushbu sohalar respublika 95 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 ijtimoiy-iqtisodiy hayotida o‘z mavqei va ahamiyatini yo‘qotmaganligini ko‘rsatmoqda. Tarixdan ma’lumki, hamma davrlarda ham ichki va tashqi savdo-sotiq tijoratining tarkibiy qismi sanalgan. Bugungi kunda ham respublika hukumati tomonidan tadbirkorlikni rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar avvalo, tadbirkorlik va savdo-sotiqni taraqqiy ettirishni ko‘zda tutadi. Shu nuqtai-nazardan qaraganda, o‘tmishda bu borada erishilgan yutuqlar va yo‘l qo‘yilgan xato-kamchiliklarni ilmiy o‘rganish, tahlil qilish mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. 2. Metodlar, mavzuga oid adabiyotlar va manbalarning tahlili. Maqolada ilmiy abstraksiya, tahlil va ekspert baholash usullaridan foydalanilgan. Markaziy Osiyo tarixshunosligida XIX asr oxiri-XX asr boshlarida sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni o‘rganish borasida bir qator ishlar amalga oshirilgan. Bu borada olib borilgan tadqiqotlar va izlanishlarning ilmiy ko‘lami kengligi, xolisonaligi bilan ajralib turadi. Lekin Turkistonda ichki va tashqi savdo aloqalar rivojlanishining XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Zarafshon vohasi misolidagi tarixi mavzusi tadqiqot obyekti sifatida kam o‘rganilgan. Ushbu muammoning ayrim tomonlari va qirralari boshqa masalalar bilan umumiy bog‘liq holda ko‘rib chiqilgan xolos. O‘rganilayotgan mavzuning ayrim jihatlari qator adabiyotlarda u yoki bu darajada o‘z aksini topgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Zarafshon vohasining ichki va tashqi savdo aloqalar rivojlanishining tarixi mavzusiga oid ilmiy adabiyotlar va maqolalarning tahlili, o‘rganilish darajasi hamda yondashuv uslubiga qarab, bo‘lib tahlil qilindi. Rossiya imperiyasining Turkiston o‘lkasiga bostirib kirishi arafasida va hukmronligi davrida chop etilgan adabiyotlarda ta’kidlash joizki, Turkistonni Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi arafasida rus sayyohlari, savdogarlar va tadqiqotchilar o‘lkaga kelishib, o‘rganilayotgan mavzuga oid ma’lumotlar qoldirishgan [1]. Bu asarlarda Zarafshon vohasining savdo aloqalari haqidagi tasavvurlarimizni boyitadigan ko‘plab fikr- mulohazalar ham uchraydi. Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin o‘lkaga kelgan mualliflarning asarlarida tadbirkorlik va savdo-sotiq ishlari atroflicha yoritilgan. Bunday mualliflar qatoriga P. Pashino, L.F. Kostenko, N.F. Petrovskiy L.N. Sobolev, V.V. Radlov, M.M. Virskiy, A. Gubarevich-Radobilskiy, I.I. Geyer, D. Logofet, S. Konopka, V.I. Masalskiy, A.I. Chicherov, Maykl Oldos, Ranin Kazemi, Sofi Ibbotson va boshqalarn