Процессуально-правовые аспекты усиления судебного контроля за производством предварительного следствия и дознания

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада суд назорати – жиноят процессининг суд назорати, деярли барча босқичларида амалда бўладиган, дастлабки тергов, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини xабеас корпус институти. муҳофаза қилишга қаратилган, қарорлар, ҳаракат ва ҳаракатсизлик ҳамда дастлабки тергов ва суд қарорларининг (кучга кирган кирмаганлигидан қатъи назар) қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини кафолатлашга хизмат қиладиган фаолият сифатида эътироф этилгандагина унинг ҳуқуқий табиати очиб 1 Trainee, Higher School of Judges under the Supreme Council of Judges of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 беришга ҳаракат қилинган. Муаллиф томонидан Ўзбекистон ва ҳорижий олимларнинг дастлабки тергов ва суриштирув устидан суд назоратининг ҳуқуқий категорияларга оид фикр-мулоҳазалари таҳлил қилиниб, илмий мунозарага киришилган. Жумладан, cуд назорати суд ҳокимиятини амалга оширишнинг мустақил шакли сифатида илғор хорижий мамлакатлар тажрибаси ҳамда муаммолар атрофлича таҳлил қилиниб, илмий-назарий хулосаларга келинган. Процессуально-правовые аспекты усиления судебного контроля за производством предварительного следствия и дознания АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассматривается судебный контроль, судебный контроль, который практикуется на различных стадиях уголовного предварительное процесса с целью защиты конституционных прав и свобод расследование, граждан, обеспечения законности, разумности и институт хабеас корпус. справедливости судебных решений. Этот контроль осуществляется как по отношению к предварительному следствию, так и к решениям суда, независимо от их законной силы. Важным аспектом является определение правовой природы этого контроля, которое проводится на основе анализа мнений ученых как из Узбекистана, так и из зарубежных стран. В статье подробно рассматривается опыт передовых зарубежных стран и проблемы судебного контроля как формы осуществления судебной власти, а также делаются научно-теоретические выводы. Ўзбекистон Республикасида амалга оширилаётган жамият ҳаётини демократлаштириш жараёни қонунийликни мустаҳкамлаш, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг самарали фаолияти, шахс ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш билан узвий боғлиқ. Бу вазифаларни ҳал қилишда жиноят ишлари бўйича суд ишларини юритишга жалб қилинган фуқароларнинг ҳуқуқий ҳимояланишини мустаҳкамлаш муҳим аҳамият касб этадики, ҳуқуқий ҳимоя қилиш воситалари ва шакллари бундай имкониятни таъминлайди. Шу маънода ҳуқуқий ҳимоя қилиш шакли сифатидаги шикоят қилиш ва судгача иш юритишда шахс ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш воситаси сифатидаги шикоят қилиш институти алоҳида илмий ва амалий диққатга сазовордир. Ўзбекистон Республикацияси Конститутциясининг 55-моддасига кўра, Ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади. 185 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Ҳар ким Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигига ва халқаро шартномаларига мувофиқ, агар давлатнинг ҳуқуқий ҳимояга доир барча ички воситаларидан фойдаланиб бўлинган бўлса, инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилувчи халқаро органларга мурожаат этишга ҳақли. Ҳар ким давлат органларининг ёхуд уларнинг мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги туфайли етказилган зарарнинг ўрни давлат томонидан қопланиши ҳуқуқига эга. Мамлакатимизда суд ҳимоясида бўлиш, яъни ишни судга қадар юритиш босқичида ҳар бир шахснинг ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилишини кафолатлаш, “Хабеас корпус” институтини қўллаш соҳасини кенгайтириш, тергов устидан суд назоратини кучайтириш мақсадида кенг кўламли тизимли ишлар амалга оширилмоқда. Шу нуқтаи назардан, суд назоратининг шакллари ва суд назоратини амалга оширувчи субъектларни белгилаш, суд назоратининг амалдаги механизмлари самарадорлигини ошириш, унинг предмети ва чегарасини кенгайтириш, мазкур фаолиятнинг изчиллигини таъминлаш, ишни судга қадар юритишга масъул мансабдор шахсларнинг қарорлари ва ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоятларни кўриб чиқишни тартибга солиш, процесс иштирокчиларининг судга шикоят бериш ҳуқуқини таъминлаш масалаларини тадқиқ қилиш зарурати мавжуддир. Республикамизда олиб борилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг янги босқичида “Хабеас корпус” институтини қўллаш соҳасини кенгайтириш, тергов устидан суд назоратини кучайтириш суд-ҳуқуқ соҳасини ислоҳ қилишнинг асосий йўналишларидан бири сифатида белгилани