Исследование принципов создания словаря геологических терминов на английском и узбекском языках

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада ўқув лексикографиясида муҳим назарий лексикография, ёндашув ҳисобланган лексикографик принципларнинг терминологик луғат, ўзига хос хусусиятлари муҳокама қилинган. Хусусан, кенг илмий-методик, амалдаги келтирилган бешта принципларнинг ўзаро геология. боғлиқлиги ва илмий-методик асос сифатида умумий ва терминологик луғатлар учун қўлланиши баён этилган. Мақолада инглиз ва ўзбек тилларида геология терминлари бўйича терминологик луғат тузиш тамойилларининг тадқиқ жараёнида ушбу айрим лексикографик принциплар қўлланилгани таҳлил қилинган. 1 Senior Teacher, Department of English Language Teaching Methodology and Educational Technologies, Uzbekistan State University of World Languages. E-mail: lola.rihsieva@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 Исследование принципов создания словаря геологических терминов на английском и узбекском языках АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются особенности лексикография, лексикографических принципов, которые являются терминологический важным теоретическим подходом в учебной словарь, лексикографии. В частности, показана взаимосвязь пяти научно-методическая, геология. широко используемых принципов и их применение в качестве научно-методической основы для составления общих и терминологических словарей. Также в статье анализируется использование некоторых из этих лексикографических принципов в процессе исследования создания терминологического словаря геологических терминов на английском и узбекском языках. КИРИШ Лексикографияга бўлган эҳтиёж ва унинг роли ортиб бориши тилшунослик фанлари мутлақо мустақил ва муҳим ўрин эгаллашига олиб келди. Чет тилларни луғатсиз ўрганиб бўлмаслик ва луғатларни ўқув воситаси деб ҳисоблаш мумкинлиги сабабли, тилшуносликнинг бир бўлими сифатида ўқув лексикографияси шаклланди, унинг асосий йўналиши ўқув луғатларини яратиш назарияси ва амалиёти ҳисобланади. Луғатшунослик назарияси ва амалиётига бағишланган илмий-методик характердаги тадқиқот ишлар бажарилди. Лексикографияда эътиборга олинадиган ўзига хос илмий-методик принцип ва тамойиллар А. Нурмонов, Ё. Ҳамраева, В.В. Морковкин, Г.М. Васильева, И.Н. Левина, М.В. Моисеев, А.Е. Супрун, В.В. Дубичинский, Питера Марка Рожеларнинг илмий ишларида илгари сурилган. МАТЕРИАЛ ВА ТАДҚИҚОТ УСУЛЛАРИ Лексикографик принциплар ўзаро боғлиқлигини қандай луғат тури бўлишидан қатъи назар, ўқув лексикографиясининг лингвометодик асоси сифатида кўриш мумкин. Кўп йўналишли селективлик принципи луғат тузувчига ўқув лексикографиянинг вазифаларидан келиб чиқиб, бошқа махсус лексикографик нашрлар муаллифлари томонидан тўпланган маълумотларни танлаб олиб, ўзининг ўқув луғатида кўрсатиш имконини беради. Бунда луғатдан фойдаланувчига ҳар хил турдаги, мисол учун изоҳли, энциклопедик, синонимлар, идеографик(мавзуий) луғатлардан маълумотлар танланиб, тақдим этилиши керак (Г.М. Васильева, И.Н. Левина, 2017). Ҳозирги вақтда рус лексикографлар томонидан иккита етакчи ва умумий принциплар амалга оширилмоқда: изчиллик ва антропоцентрик принциплардир. Изчиллик принципига амал қилганда, ўқув луғатларга лингвистик кўникмаларга оид омиллар, яъни лексик-синтактик хусусиятларга боғлиқ бўлган маълумотларни киритишни ўз ичига олади. Бунда фойдаланувчининг қайси таълим олиш босқичига қараб, лексик ва грамматик маълумотлар мураккаблашиб боради. Антропоцентриклик принципи “фойдаланувчига йўналтириш” ёндашуви бўлиб, лингвистик кўникмаларга оид бўлмаган омилларни ўз ичига олади, яъни фойдаланувчиларнинг таълим олиш 26 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 босқичи, мутахассислиги, таълим муассасасининг тури, фойдаланувчиларнинг ёши ва миллати(маҳаллий ёки хорижий фуқароларга) ҳисобга олинади (В.В. Морковкин,1990). Г.М. Васильева ва И.Н. Левиналарнинг ҳаммуаллифликдаги илмий мақолаларида В.В. Морковкин С.Г. Бархударовларнинг илмий қарашларига асосланиб, яна махсус илмий-методик принциплардан бири актив турдаги луғатларга йўналтириш принципини асосийлардан ҳисобланаи, бунда пассив турдаги луғатлардан фарқли ўлароқ, актив турдагининг мақсади хорижий фойдаланувчига тақдим этиш учун долзарб бўлган, самарали ўзлаштириш ва нутқда қўллашга ёрдам берадиган луғат бирликларини ўз ичига олади. Бу асосий принцип ўз ичига яна иккита ички принципларни олади. Луғат сўзларининг маъноларини беришда тарихий принцип бўйича ёки сўзлардан фойдаланишнинг долзарблиги принципига кўра тартибга солинади. Тарихий принципга кўра, аввало сўзнинг бошқа барча маънолардан олдин тилда пайдо бўлган маъноси тавсифланади. Мисол учун, баъзи американча луғатларда “table”(стол) сўзининг биринчи маъноси- a thin flat tablet or slab of metal, stone, or wood, used for inscription(ёзиш учун ишлатиладиган металл, тош ёки ёғочдан ясалган юпқа текис плита) ва фақат ундан кейин – a piece of furniture consisting of a flat top set horizontally on legs (мебель жиҳози бўлиб, асосий тепа текис қисми горизонтал ҳ