Историография троcологического изучения индустрий каменного века Средней Азии

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена изучению историографии тросология, троcологического изучения индустрий каменного каменные орудия, века Средней Азии. Статья охватывает результаты леваллуа, археологических исследований, проводившихся с конца палеолит, мезолит, XIX до начала XXI века. Также частично описаны социально- бифас, экономические проблемы этих периодов. чоппинг. Bilamizki, Oʻrta Osiyo hududi tosh davrida jamiyat hayotining notekis kechganligi bilan tavsiflanadi. Hozirgi vaqtda Oʻrta Osiyoda paleolit davriga oid 200 dan ortiq gʻorlar, ochiq joylar va qazish materiallari boʻlgan joylar topilganOʻrta Osiyo mintaqasining keng hududida paleolit majmualarining eng yuqori konsentratsiyasi daryoning oʻrta oqimida qayd etilgan boʻlib, u Zarafshon va janubi-sharqda Pomir va Tyan-Shan togʻ etaklari hududlariga toʻgʻri keladi. Oʻrta Osiyoning paleolit davri xaritasida ushbu tarixiy davr yodgorliklarining oʻta notekis oʻrganilganligini koʻrish mumkin boʻlib, ular butun hudud boʻylab noyob, tarqoq yoki guruhlangan nuqtalar koʻrinishida tarqalib ketgan, ular bir- biridan ulkan oq dogʻlar bilan ajratilgan. Paleolit yodgorliklari juda kam uchraydigan ikkinchi sabab ham mavjud. Tosh davrini oʻrganuvchi tadqiqotchilar kamdan-kam hollarda oʻz qoʻllari bilan chaqmoqtosh va boshqa materiallardan qadimiy asboblarni tayyorlashga harakat qilgan va shuning uchun eksperiment yoʻli bilan nafaqat ularning samaradorligi va ishonchliligini ishda sinab koʻrish, balki ular bajargan vazifalarni aniqlash uchun ham kamdan-kam harakat qilganlar. Bu borada ishlarni Baucher de Pertez, J. Evans, E. Lartet, G. de Mortilye, L. Kapitan, L. Leguay, E. Piette, A. Vayson de Praden, L. Pfayfer, V.A. Gorodtsov va boshqalar ishtirokida koʻrishimiz mumkin. Undan keyingi davrlarda esa toshni qayta ishlashning eng qadimiy usullarini oʻrganish boʻyicha eksperimental ishlar quyidagi olimlarning sa’y-harakatlari bilan davom ettirilgan: L. Koutier, F. Bordes, A. Barns, D. Baden-Pauell, J. Rid Moir, F. Nouells va L. Liki. Ularning ba’zilari koʻp yillar davomida tajriba oʻtkazdilar, L. Kutye asari asosida esa film suratga olindi. Biroq, tosh asboblarni tayyorlash usuli bilan bogʻliq bir qancha muhim kashfiyotlar amalga oshirilgan boʻlsa-da, bu ishchilar ularning funksiyalarini aniqlashda deyarli muvaffaqiyatga erisha olmadilar. Tosh davrida asboblarning turli toifalari oʻrtasida qat’iy funksiyalar taqsimoti boʻlmaganligi ehtimoldan anchagina yiroqda; ba’zan bir vosita bilan bir nechta funksiyalar bajarilgan yoki bir turdagi ish turli xil asboblar yordamida bajarilgan. Shunday qilib, eksperimental yondashuv asboblar funksiyasini oʻrganishning mustaqil usuli sifatida xizmat qila olmaydi. Har bir aniq misolda asbobning asl maqsadi nima boʻlganligi haqida aniq dalillar talab qilinadi. Asbobning maqsadi masalasini hal qilishda eksperimental yondashuvning yana bir zaif tomoni mavjud. Tarixdan oldingi odamlarning haqiqiy ish sharoitlarini qayta tiklash va ushbu ob’yektlar bilan vaqtinchalik laboratoriya tajribalarini ishlab chiqish juda qiyin. Paleolit ovchisi mamont tishlari va bugʻu shoxiga tosh qurollar bilan ishlov bergan, 141 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2023) / ISSN 2181-1415 chaqmoq toshli yon va uchi qirgʻichli qurollar bilan esa terini etdan ajratgan, pichoq bilan hayvonlarning tana goʻshtini parchalagan yoki goʻshtni kesib tashlagan. Bunday turdagi ish qurollarini aniqlik bilan osongina qayta yaratish mumkin emas. Buning uchun anchagina tajriba kerak boʻlgan. Tajribalarning havaskorlik darajadagi tabiati va natijalarga shubhalar koʻpchilik arxeologlarning oʻz ishlarini nashr etmasdan qoldirishiga sabab boʻlgan. Biz ular haqida faqat arxeologik nashrlardagi qisqacha ma’lumot orqali bilamiz. Qadimgi asboblarning ish samaradorligini oʻrganishda tajriba orqali tekshirish muhim ahamiyatga ega. Chexoslovakiya, Daniya, Braziliya va boshqa mamlakatlarda etnografik va arxeologik kolleksiyalardagi tosh oʻroqlar, neolit boltalari, kamon va bumeranglarni sinab koʻrish boʻyicha tajribalar bejiz emas. Eksperiment tufayli bir qator hollarda qurollar samaradorligini notoʻgʻri etnografik tavsif yoki ba’zi etnograflar va arxeologlar tomonidan tasodifiy berilgan notoʻgʻri fikrlar tufayli tegishli misol bilan baholash mumkin. Muzeylardagi yoki dala tadqiqotidan olingan etnografik dalillar, oʻzining yetarli emasligi va vaqti-vaqti bilan xarakterga ega boʻlishiga qaramay, hali ham katta ahamiyatga ega. Insoniyat rivojlanishining dastlabki bosqichlari texnologiyasini oʻrganishda, asboblar odatda hayratlanarli shaklga ega boʻlib, turli fikrlar va bahs-munozaralarni keltirib chiqaradi, S.A. Semyonov bu borada oʻz tadqiqot uslubini ishlab chiqqan. Buning asosi shundaki, asboblar qaysi materiallardan tayyorlanganligi va ularga berilgan shakldan qat’i nazar, ish izlari xarakterli boʻlgan, ya’ni makro va mikroskopik belgilarga ega. U tosh qurollarning ikki toifasi mavjud ekanligini aytib oʻtadi: (1) eskirish va fo