MÁDENIYAT HÁM ONÍŃ TARIYXÍ TUWRALÍ TÚSINIK

Аннотация

In this article, the data set includes various layers of life of the socio-economic system of a certain historical environment, a certain society, state, people, for example, the data set represents the spiritual layers of human life. Key words: culture, culture of life, culture of work, Islamic religion, tools of work, reason, spiritual riches, art, science, knowledge, religion, literary rocks, customs, mythology. Mádeniyat degende biz adamzat jámiyetiniń rawajlanıwındaǵı belgili basqıshlarında toplaǵan zatlıq (materiallıq) hám ruwxıy baylıǵınıń dárejesin túsinemiz. Ol adamlardıń óz turmısın shólkemlestiriwdegi usıllarında, túrlerinde, olar dóretken ruwxıy hám zatlıq baylıqlarda kórinedi. Mádeniyat túsinigi belgili bir tariyxıy dáwirdiń jámiyetlik-ekonomikalıq dúzimniń, belgili jámiyettiń, eldiń, xalıqtıń (mısalǵa, áyyemgi dáwir mádeniyatı, Qaraqalpaqstan mádeniyatı, mayya mádeniyatı) sonıń menen birge turmıstıń ayırım táreplerin qamtıydı (mısalı, turmıs mádeniyatı, miynet mádeniyatı degen túsinikler). Tar mánide mádeniyat degen túsinik adam ómiriniń ruwxıy táreplerin bildiredi. Islam dinindegi ellerde mádeniyat dep júritiletuǵın atama mánisi boyınsha induslardaǵı dxarma, qıtaylılardaǵı jen, evropa xalıqlarındaǵı latınsha kulturaǵa sáykes keledi. Bul tárbiyalaw, bilimlendiriw, rawajlandırıw, kóriklendiriw degen. 5 14 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Aytıp ótilgenindey, mádeniyat zatlıq hám ruwxıy bolıp ekige bólinedi. Zatlıq mádeniyat degen túsinikke adam qolı menen islengen Baylıqlardıń bári derlik kiredi. Mısalı, miynet quralları, jay, kiyim, transport hám baylanıs quralları, úy úskeneleri, ıdıs, t. b. lar. Ruwxıy mádeniyatqa adamnıń sanası, ruwxıy baylıqları, solardan ásirese ádebiyat, kórkem óner, ilim, bilim, din, ádeplilik qaǵıydaları, dástúrler, mifologiya, t- b- kiredi. Eski dáwirlerge baylanıslı arxeologiyalıq mádeniyat degende túsinik bar. Ol arxeologiyalıq qazıw arqalı tabılǵan burın belgisiz yamasa belgililerine uqsas zatlardıń úlgisi. Bul túsinikten ayrıqsha tarixıy áhmiyetke iye hám burın belgisiz bolıp kelgen mádeniyat úlgisi tabılǵan orın menen baylanıslı túsinikler kelip shıǵadı. Mısalı, Tazabaǵjap mádeniyatı. Kawınshı, Taǵar mádeniyatı, t. b. Hár bir jámiyetlik ekonomikalıq dáwirdiń (formaniyanıń) ózine tán kelbeti (tip) bar mádeniyatı boladı. Ol eski mádeniy miyraslardı paydalanıw arqalı qáliplesedi. Jańa mádeniyat burınǵı mádeniy dástúrlerdiń jetiskenliklerin unamlı paydalanǵanda, onıń dúnya júzilik, pútkil adamzatlıq belgilerin ushlastırǵanda rawajlanıw durıs baǵdarda baradı. Shıǵıs elleriniń danaları adamiyzat jámiyetiniń alǵa ilgerilewinde, onıń mádeniy erkenlewinde hár bir insannıń ózin-ózi jetilistirip barıwı, óner iyelewge umtılıwı kerekligin násiyat etken. Adamnıń ilimiy-texnikalıq oy-órisi qansha ilgerilegen sayın ol óziniń kún- kórisin, payızlı turmısın jetilistire barıw maqsetinde ózi jasap atırǵan dógerekke jańalandırıwshı ózgerisler engize beredi. Solay etip adam ózin-ózi jetilistirip baradı. Onıń aqıl-oyı menen tabılǵan jetiskenlikler jámiyettiń alǵa ilgerilewine alıp keledi. Arba menen shanadan baslap kóp ret qollanılatuǵın kosmoslıq korabller, tasqa oyıp jazıw menen shópti sanawdan baslap ájayıp kompyuterler bulardıń ayhın mısalı. Mádeniyattıń jasawında, rawajlanıwında dástúrlerdiń áhmiyeti úlken boladı. Mádeniyattıń geypara úlgileri áwladtan-áwladqa ushlasıwı arqalı ondaǵı qáwimlik, ruwlıq xalıqlıq milliylik belgiler ásirler boyı sarqlanıp keledi. Qáwimniń, xalıqtıń ózi oylap tapqan jańalıqları yamasa sırttan, basqa qáwimnen, Bacqa xalıqtan kelgen ayırım úlgilerdiń tásiri arqalı mádeniyattıń xalıqlıq milliylik kelbetine jańalıq enip baradı. Mádeniyattıń rawajlanıw barısındaǵı taǵı bir tásirsheń qubılıs — bul mádeniy qatnaslar, baylanıslar hám tásirler. Bul sawda- ekonomikalıq jollar menen de, bir káwimge yamasa xalıqqa ekinshi qáwim yamasa xalıq ústemlik etkeni arqalı da, yamasa basqa jollar menen de iske asadı. Mısalı, islam dininiń Oraylıq Aziya ellerine eniwi, bul dinge baylanıslı jazıwdıń, oqıwdıń jańa usılınıń payda bolıwı, arxitektura naǵıs suwret óneriniń rawajlanıwı, h. t. b. buǵan qızıqlı mısal bola aladı. Bunnan basqa, mádeniyattıń rawajlanıwında sırtqı tásirdiń bolǵanı anıqlanbaǵan hám onıń bolıwınıń itimalı joq uqsaslıqlar boladı. Mısalı, kóp 5 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ xalıqlarda ushırasatuǵın aǵayinli úsh bala tuwralı ertekler, Shıǵıs xalıqlarına taraǵan «Leyli-Májnún» menen german xalıqlarınıń «Tristan hám Izolda» poeması, arxitektura, suwret ónerinde ushırasatuǵın uqsaslıqlar. Biri-biri menen mádeniy qatnasta bolmaǵan xalıqlar mádeniyatındaǵı bunday uqsaslıqlar olardı dóretiwshilerdiń kórkemlik sanası menen sheberlik dárejesiniń sáykes keliwinen kelip shıqqan, dep dálillenedi. Mádeniyattıń saqlanıwına milliy dástúrler girew bolsa, onıń rawajlanıp, kel