Анализ подходов к обязательствам, возникающих из неосновательного обогащения

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада асоссиз бойлик орттиришдан келиб асоссиз бойлик орттириш, чиқадиган мажбуриятларнинг шаклланиши, унинг тоифа, аҳамияти, тоифалари, унга нисбатан ҳуқуқ тизимларидаги квазиконтракт, ёндашувлар ҳамда хорижий ва маҳаллий олимларимизнинг виндикация, мажбурият, фикрлари таҳлил қилинган. Бугунги ривожланган ҳуқуқий ҳуқуқ, тизимларда асоссиз орттирилган бойликни қайтариш даъво, мажбуриятига нисбатан бир нечта ёндашувлар кондикция, шаклланганлиги ва улар ҳам Рим ҳуқуқида шаклланган мол-мулк, қоидаларнинг ўзгарган ёки классик шакли қабул талаб. қилинганлиги ёхуд турли механизмларни ўзида жамлаган 1 Independent researcher, Tashkent State University of Law. E-mail: bdinka1985@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2023) / ISSN 2181-1415 аралаш кўринишлари билан ифодаланади. Асоссиз ортирилган бойликни қайтаришга нисбатан дастлабки ёндашувнинг мазмунида ушбу контрукциянинг иккиламчи, қўшимча (субсидиар)лиги ётади. Шу билан бирга, мақолада асоссиз бойлик орттиришга нисбатан қўлланиши мумкин бўлган даъво турлари ва уларнинг бир- биридан фарқи ҳам ёритилган. Анализ подходов к обязательствам, возникающих из неосновательного обогащения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется формирование обязательств, неосновательное возникающих из неосновательного обогащения, его обогащение, значение, категории, подходы к нему в правовых системах, категория, а также мнения наших зарубежных и отечественных квазиконтракт, виндикация, ученых. В современных развитых правовых системах обязательство, сформировалось несколько подходов к обязанности право, вернуть неправомерно нажитое имущество, иск, выражающиеся также в принятии модифицированной или кондикция, классической формы норм, установленных в римском имущество, требование. праве, либо смешанных форм, включающих различные механизмы. Вторичная, дополнительная (субсидиарность) этой конструкции заключается в сути первоначального подхода к возврату необоснованного богатства. При этом в статье рассматриваются виды исков, которые могут быть применены о неосновательном обогащении, и их различия. Асоссиз бойлик орттиришдан келиб чиқадиган мажбуриятларнинг фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар тизимида ўз ўрнига эга бўлиши ва субъектларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг фуқаролик-ҳуқуқий воситаси ва усули сифатида шаклланиши ҳам кўплаб фуқаролик ҳуқуқий институтлар (шартномалар, мулк ҳуқуқи, дилектлар) каби узоқ тарихий ўтмишга бориб тақалади. Инсоният тарихининг дастлабки дарвларидаёқ ўзгага тегишли нарсани асоссиз қўлга киритиш ёки ушлаб қолиш оғир гуноҳлардан бири сифатда қараб келинган. Қадимги Рим ҳуқуқи бошқа ҳуқуқ манбалари ва ҳуқуқий тизимлар ҳамда одат ҳуқуқларидан фарқли равишда биринчилардан бўлиб, мажбуриятларни шартномали ва шартномадан ташқари турларга бўлиш билан бирга, шартномадан ташқари мажбуриятларни зарар етказишдан келиб чиқадиган мажбуриятларга ва асоссиз бойлик орттиришдан келиб чиқадиган мажбуриятларга бўлади. И.Б. Новицкийнинг фикрича, бир шахснинг мол-мулкига иккинчи шахсга тегишли мол-мулкнинг муайян бир қисми (пул суммалари, ашёлар, талаб қилиш ҳуқуқи ва шу кабилар) қўшилиши ёхуд бир шахснинг мол-мулкида бошқа шахснинг мол-мулкига топширилиши керак бўлган муайян қисмнинг сақланиб қолишини бир мол-мулк иккинчисининг ҳисобига бойиши, деб номлаш қабул қилинган. Бунда асоссиз орттирилган бойликни талаб қилиб олиш манфаатдор шахсга кодикциявий, condictio – деб номланган даъвони қилиш имкониятини яратган. 27 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2023) / ISSN 2181-1415 Даъво предметидан келиб чиқиб, Рим юристлари қуйидаги даъво турларини фарқлаганлар: condictio certae pecuniae (муайян пул суммасини қайтариш ҳақидаги даъво), condictio certae rei (муайян ашёни қайтариш тўғрисидаги даъво), condictio incerti (орттирилган бошқа бойликни қайтариш тўғрисидаги даъво). Асоссиз орттирилган бойликнинг асосий категориялари қуйидагилар ҳисобланган: а) condictio indebiti (лозим бўлмаган тўловни қайтариш тўғрисидаги даъво), б) condictio causa data causa non secuta (мақсади амалга оширилмаган тақдим этилганни қайтариш тўғрисидаги даъво), в) condictio ex causa furtivа (ўғирлик натижасида олинган нарсани қайтариш тўғрисидаги даъво) ва бошқалар [1]. Condictio indebiti. Амалда мавжуд бўлмаган қарзнинг хато сабабли қайтарилиши қарз предмети олган шахснинг уни тўлаган шахсга қайтариш мажбуриятини вужудга келтирган. Хато сабабли тўланганни қайтариш тўғрисидаги талабни амалга ошириш учун condictio indebiti асос бўлиб хизмат қилган. Бу мажбурият асоссиз бойлик орттиришдан келиб чиқадиган мажбуриятлар жумласига киради ва шу сабабли қарз мавжуд эмас экан (қўлга киритувчини бойитиш истаги ҳам мавжуд бўлмайди), тўлов учун асос ҳам мавжуд эмас ва ўз навбатида тўлов предметини уни олган шахснинг мол-мулкида қолдириш учун асос ҳам мавжуд эмасдир. Қадимги Рим ҳуқуқига кўра, condictio indebiti воситасида хато сабабли тўланганини талаб қилиб олиш учун қуй