Фотоника молекул пищевых красителей

Аннотация

of book // Florida 2002. P141. 23 ОЗИҚ-ОВҚАТ БЎЁҚЛАРИ МОЛЕКУЛАЛАРИНИНГ ФОТОНИКАСИ Астанов Солиҳ Ишнинг асосий мақсади: озиқ-овқат саноатида кенг ишлатиладиган бўёқларнинг эритмалари ва пленкаларида молекуляр ассоциация, комплекслар ҳосил бўлишини ва улар иштирокида вужудга келадиган физик жараёнларни спектроскопик тадқиқ қилиш ҳамда олинган натижаларни амалиётда қўллашдан иборат. Озиқ-овқат санаотида ишлатиладиган бўёқлар ва уларга ўхшаш моддаларнинг турли табиатли эритувчиларда кенг концентрация ва температура (4,5 – 370 К) оралиғида олиб борилган спектроскопик тадқиқотлар натижалари ва уларнинг таҳлили асосида қуйидаги натижа ва хулосаларга эришилди. 1. Ўрганилган моддалар молекулалари учун экстинкция коэффициенти ва оптик активлик қийматлари, флуоресценция ва фото ўзгаришларнинг квант чиқишлари, асцилятор кучи, соф электрон ўтиш частоталари аниқланди. 2. Молекулалар тузилиши ва эритувчи хоссаларига боғлиқ ҳолда моддалар ютилиши ва флуоресценция қобилиятларининг камайиши, мономер молекулаларининг спектрига нисбатан гипсо ва батохром кенгайиш ҳамда гиппохром эффектлар кузатилди. Ассоциация вақтида вужудга келадиган гипохром эффект – озиқ-овқат бўёқлар молекулаларининг уйғонган электрон сатҳларининг резонанс бўлиниши натижасида вужудга келиши аниқланди. 3. Уй ва ундан паст температураларда озиқ-овқат бўёқлари молекулаларининг люминесценция берувчи ассоциатларининг ҳосил бўлиши биринчи марта кузатилган. Люминесценция берувчи ассоцатларнинг ютилиш ва люминесценция спектрлари мономер полосаларига нисбатан катта тўлқин узунликда жойлашган. 4. Озиқ-овқат бўёқлари молекулаларининг мураккаб ассоциатлари уларнинг димерларидан ташкил топганлиги аниқланди. Бу агрегатларда димер молекулаларининг текисликлари орасидаги бурчак 900 бўлиб, агрегациянинг ўсиши йўналишидаги ўқига нисбатан 450 ли бурчак ҳосил қилади. 5. Озиқ-овқат бўёқлари молекулаларининг мураккаб ассоциатлари игнасимон тузилишга эга эканлиги аниқланди. Бу ассоциатлар Ернинг гравитацион майдони таъсирида маълум тартибда жойлашадилар. Ассоциацияланган молекулаларнинг релаксация вақти ва унинг характери ассоциацияга кирувчи мономер молекулаларининг массасига боғлиқлиги аниқланди. 6. Озиқ-овқат бўёқлари молекулаларининг ассоциатлари учун экситон ютилиш полосаларининг ўрни ва унинг ярим кенглигининг қиймати аниқланди. А.С.Давидовнинг экситон назариясига асосан мономер ва димер молекулаларининг электрон ўтиш энергияси, экстонларнинг резонанс яшаш вақти ҳамда димер элементар ячейкасида асосий ва уйғонган 24 молекулаларнинг ўзаро таъсир энергияларининг айирмаси ва бошқа физикавий параметрлар аниқланди. 7. Озиқ-овқат бўёқлари ва унга ўхшаш бўлган моддалар молекулалари учун уйғоган электрон энергиясининг сарф бўлиш йўллари аниқланди: - беталаин, антоциан ҳосилалари учун – флуоресценция ва синглет кислород сенсибилизацияси; - каротиноид, арилэтилен ва арилполиэнлар ҳосилалари учун – ички конферсия, изомеризация, конформация ва сенсибилизацияланган килород молекуласининг люминесценцияси; - флавон, дифенибутадиен ва дифенилгексатриен ҳосилалари учун – флуоресценция ва ички конверсия. 8. Антоциан, беталаин ва флавон молекулаларининг мономер ва ассоциатларини фото ва термодеструкцияси аниқланган. Фотодеструкциянинг квант чиқиши антоциан ҳосилалари молекулалари эканлиги кўрсатилган. Бўёқлар молекулаларининг фотодеструкцияси сенсибилизацияланган кислород молекуласи орқали ўтиш исботланган. 9. Турли молекулалардан ташкил топган ассоциатлар комплексларининг ҳосил бўлиши ҳамда ИК ва лазер нурлар таъсири озиқ- овқат бўёқларининг фото ва термостабиллигини ошишига олиб келиши аниқланди. Эритмалардан молекуляр фото ва термостабиллигининг ошишига эришилди, бунинг натижасида бўёқларнинг сақланиш муддати 3-4 маротаба кўпайиши аниқланди. 10. Ламинар гидродинамик оқим шароитида чизиқли ва айланма дихроизм спектрларини олиш имкониятини берувчи спектрофотометрик кюветалар ишлаб чиқарилди ва патентлаштирилди. 25 PHOTONICS FOOD DYES MOLECULES Astanov Solikh The main purpose of the work is to invent the molecular association in the solution and pellicle of dyes widely using in food industry, formation of complexes and physical process which are formed by the means of them and applying the received results to the practice. The following results and conclusions are obtained by the result of spectroscopic researches conducted in the wide range of concentrations and temperatures (4.5 – 370 K) for dyes and related to them substances used in food industry and on practice. 1. For the molecules of studied substances the coefficient of extinction and meaning of optical activity, quantitative output of fluorescence and photo- transformation, force of oscillator, frequencies of pure electronic transition were determined. 2. Structure of molecules and absorption of substances according to the properties of solvent, decrease of absorptive and fluorescent abilities, gipso and batochromic widening of the spectrum by the comparison with monomer molecules are observed. It was determined that hypochromic ef