Репрессии национальных деятелей в Узбекистане

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўзбекистонда XX асрнинг 20–30-йилларида миллий арбоб, компартия ва совет ҳукумати катта сиёсий фитналарни қатағон, ишга солиб, бир томондан миллий истиқлолчиларга, жадид, жадидларга, миллий арбоб ва ходимларга қарши совет ҳукумати, социалистик тузум, қирғинбарот қўллагани ва бироз вақт ўтиб уларнинг музей. қатағон қилинганлиги бирламчи манбалар материаллари ва даврий матбуот нашрлари маълумотлари ёрдамида таҳлил қилинган. Репрессии национальных деятелей в Узбекистане АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье проводится аналитическое национальный деятель, исследование на основе материалов первоисточников и репрессии, публикаций периодических изданий, посвященное джадид, событиям в Узбекистане в 1920–1930-е годы. Автор 1 Docent, Candidate of Historical Sciences, Andijan State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2023) / ISSN 2181-1415 советская власть, фокусируется на действиях Коммунистической партии и социалистический режим, советского правительства, которые, с одной стороны, вели музей. политические игры и использовали репрессивные меры против представителей национального освободительного движения, джадидов, национальных деятелей и государственных служащих. С другой стороны, отмечается, что впоследствии многие из тех, кто был причастен к репрессиям, также подверглись преследованиям в рамках политических чисток того времени. Ўзбекистонда XX асрнинг 20–30-йилларида компартия ва совет ҳукумати катта сиёсий фитналарни ишга солиб, бир томондан миллий истиқлолчиларга, жадидларга, миллий арбоб ва ходимларга қарши қирғинбарот қўллади, иккинчи томондан, советлар томонига ўтганларга умумий авф эълон қилиб, бир оз вақт ўтгач уларни бирма-бир қатағон қилди. Тарихимизнинг ана шу аянчли саҳифаларини ёритиш, қатағон тиғига учраган ватандошларимизни номма-ном аниқлаш, уларнинг фаолиятини ўрганиш тарихшунослигимизнинг муҳим вазифаларидан бири бўлиб келмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёев 2021 йил 31 август куни “Қатағон қурбонлари хотираси” музейидаги шароитлар, тарихий ҳужжатлар билан танишиш асносида, “Мустабид тузумга миллат кўзини очадиган, унга ўзлигини танитадиган зиёли инсонлар керак эмас эди. Уларнинг айби – буюк бўлгани” [1], – дея таъкидлади. Ўзбекистондаги ХХ аср 20-йилларидаги ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг ажралиб турадиган хусусиятларидан бири ўлка туб аҳолисининг ўзини миллий англашининг барқарор ўсиб боришидан иборат бўлди. Совет давлатчилик тизимининг ошкора зўравонлик йўналиши, кенг халқ оммаси учун ёт бўлган социалистик тузумнинг зўрлаб тиқиштирилиши, иқтисодиётдаги ҳалокатли ўпирилишлар, халқнинг миллий қадр-қимматининг камситилиши ўлкада ижтимоий-сиёсий қарама-қаршиликнинг чуқурлашувига олиб келди. Янги иқтисодий сиёсатга ўтиш ва миллий масалани ҳал этишга тактик ёндашувларнинг янгиланиши муносабати билан марказий ҳокимият Ўзбекистон республикаси жамиятининг асосий табақаларини ўз томонига оғдириб олишга, совет социалистик қурилишининг мустамлакачилик хусусиятини яширишга умид боғлаган эди. Марказий ҳокимият томонидан давлат аппарати ва ҳокимият идораларини “туб аҳолидан ташкил қилиш”, диний сиёсатни юмшатиш ва миллий урф-одатлар ва анъаналарга ижобий муносабатда бўлишга қаратилган “сиёсий ёнбосишлар” тизими, тартибга солинган бозор механизмини қисман тиклаш қатор муаммоларни ҳал этишга ёрдам берди. Шу билан бирга совет тузумининг тоталитар–империявий табиати, босқинчилик характери туфайли миллий ва диний камситиш ҳолларини, туб ерли аҳолининг сиёсий хоҳиш – иродасини чеклашларни етарли даражада бартараф этишга эришилмади. Масалан, маҳаллий аҳоли “меҳнатчи” қисми вакилларининг партия-совет тузилмалари ва ҳокимият органларида кўпайтирилганига, миллий тилларни қўллаш соҳаларининг кенгайтирилишига қарамай Марказ амалда ўлкани буюк давлатчилик йўли билан бошқаришни давом эттираверди. Амалда мусулмон руҳонийларини таъқиб қилиш тўхтамади. Бадавлат табақаларга, ўлка халқларининг қадимий маданиятига 129 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2023) / ISSN 2181-1415 тажовуз қилиш давом этди. Марказ томонидан ўлка халқ хўжалигини бошқаришнинг марказлаштирилиши жадал суръатларда кучайиб борди. Бундан нафақат халқ оммаси балки, ҳукумат тизимидаги миллий раҳбар ходимлар ҳам норози эдилар. Норозилик шаклларидан бири давлат ва жамоат тизимида озми- кўпми ўрин эгаллаб турган миллий арбобларнинг мустабид тузумга қарши ҳокимият тизимидаги мухолифат кураши юзага келганида яққол намоён бўлди. 1925 йил ноябрида республикадаги тоқат қилиб бўлмас ижтимоий-сиёсий вазиятни бартараф этишни бир гуруҳ миллий раҳбар ходимлар ошкора баён қилгандилар. Тарихий адабиётларда анчадан буён “18лар гуруҳи” деган атама учрайди. Бу гуруҳ фаолияти, мақсади ҳақидаги бор ҳақиқатлар ҳали тўла ўрганилмаган. 1925 йил 19–22 ноябрь кунлари Самарқандда Ўзбекистон КП(б) МКнинг V пленуми бўлиб ўтади. Пленум аслида 22 ноябрда бошланиши керак бўлган Ўз КП(б)нинг 2-қурултойи кун тартиби масаласини кўриб