ВАЖНОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДА ОТБОРА НА ОСНОВЕ МАРКЕРОВ В ПРОЦЕССЕ ОТБОРА

Аннотация

As of 2022-2023, Uzbekistan will take eighth place after China, India, USA, Brazil, Australia, Turkey, and Pakistan in terms of cotton production. The selection method based on markers is one of the new and developing methods in cotton-growing countries, which allows to reduce the selection period and create varieties with high purity, and China and the USA are the leaders in this regard. In this list, the Republic of Uzbekistan ranks fifth after Pakistan and India. In this article, the importance and necessity of using the MAS method in the field of breeding, the scientists who conducted research in this field and the results of their research are briefly explained. Key words: Breeding, cotton, marker-based selection, spider mite, tolerance, selection. ВАЖНОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДА ОТБОРА НА ОСНОВЕ МАРКЕРОВ В ПРОЦЕССЕ ОТБОРА Аннотация. По итогам 2022-2023 годов по производству хлопка Узбекистан займет восьмое место после Китая, Индии, США, Бразилии, Австралии, Турции и Пакистана. Метод селекции на основе маркеров является одним из новых и развивающихся методов в странах-хлопководах, позволяющих сократить период селекции и создать сорта с высокой чистотой, а лидерами в этом отношении являются Китай и США. В этом списке Республика Узбекистан занимает пятое место после Пакистана и Индии. В данной статье кратко объяснены важность и необходимость использования метода МАС 3 69 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ в области селекции, ученые, проводившие исследования в этой области, и результаты их исследований. Ключевые слова: Селекция, хлопок, маркерная селекция, паутинный клещ, толерантность, селекция. Kirish. Markerlarga asoslangan seleksiya (MAS) ekinlarning eng yaxshi navlarini yaratishning samarali usullaridan biridir [1]. MAS usulidan seleksiyada foydalanish orqali urug‘chilik samaradorligini ham keskin oshirish, nav tozaligini nazorat qilish mumkin [2]. Ko‘p o‘lchovli miqdoriy belgi lokusi-QTL (Quantitative Trait Locus) polimorfizmi tufayli markerlar yordamida tanlash samaradorligi keskin ko‘tarilgan [3; 4]. Paxtaning qimmatli-xo‘jalik belgilari bilan bog‘liq allellarning kashf etilishi bu allellarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri MAS da qo‘llash imkonini bergan [4]. F o‘simliklari 3 usul bilan, fenotip (1), kombinatsiyalangan marker-genotip va fenotip 2 (MAS) (2), genotip (3) asosida tanlanadi [5]. MAS va bekkros chatishtirish bir nechta eng yaxshi ota-onalar qatoridan foydali QTL allellarining o‘ziga xos kombinatsiyalarini tanlash orqali nisbatan kam sonli genlarga ega bo‘lgan liniyalarning urug‘chilik qiymatini va nav tozaligini oshirishning samarali usuli bo‘la oladi [6; 7]. Bugungi kunda MAS usulidan dunyoning ko‘pgina mamlakatlari keng foydalanadi va bu usuldan seleksiya sohasida foydalanish bo‘yicha Xitoy va Amerika qo‘shma Shtatlari yetakchilik qiladi (1-rasm) [19] 1-rasm. Paxta yetishtirishda MAS bo‘yicha tadqiqot olib boruvchi top mamlakatlar. So‘nggi yigirma yil davomida seleksiya va urug‘chilikda MAS usulidan foydalanish tez sur’atlar bilan o‘sdi. Bu usulni qo‘llash orqali bir qancha olimlar ko‘plab tadqiqotlar olib borishgan [8; 9; 10; 11; 12], Maheswari va boshqalar [13]. MAS usuli takroriy tanlov qilish va har qanday turdagi ekinlarda urug‘chiligini yaxshilash uchun muhim vosita ekanligini ta’kidlagan [2]. Nayakning tadqiqotlariga asoslanib, navlarni ko‘paytirishda eng samarali bo‘lgan marker yordamida seleksiya usuli morfologik xususiyatlarning nisbiy ahamiyatini hisobga olgan holda yoki hisobga olmagan holda, molekulyar markerlardan foydalanib urug‘chilik yo‘nalishidagi jozibador individlarni tanlash usulidir deyish mumkin [14]. Bu usul, ayniqsa, chidamli turlarni 3 70 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ yaratish uchun yaxshi samara beruvchi usuldir [15]. G‘o‘zaning hali nihollik davrlaridayoq spesifik markerlarlar yordamida chidamli genotiplarni ajratib olish mumkin [16]. Chidamli navlarni ekish, paxta hosilining oshishi va tannarxning keskin tushushiga paxtadan olinadigan foydaning oshishiga olib keladi [17; 18]. Tadqiqot davomida Fibre Verte namunasi o‘rgimchakkana bilan zararlanishga bardoshli namuna ekanligi, Omad navi esa o‘rgimchakkana bilan zararlanishga chidamsiz, lekin ishlab chiqarish talablariga mos qimmatli-xo‘jalik belgilariga ega tezpisharligi aniqlangan. Omad navi va Fibre Verte namunasi 2020 yilda o‘zaro chatishtirilib Omad × Fibre Verte kombinatsiyasi olingan. F (Omad × Fibre Verte) o‘simlikarida qimmatli-xo‘jalik belgilarini irsiylanishi 1 o‘rganilganda bosh poya balandligi (0,78) belgishi bo‘yicha oraliq ijobiy dominantlik holati kuzatildi. 1-jadval F (Omad × Fibre Verte) o‘simlikarida qimmatli xo‘jalik belgilarini irsiylanishi 1 (2021 yil) ¹ Ota-ona shakllari va Bosh poya hp Bir hp Bir tup hp duragay nomi balandligi, ko‘sakdagi o‘simlikdàgi sm paxta vazni, ko‘sak soni, g dona 1 Omad 80±3,1 4,