СЕМАНТИКА ЗООНИМОВ В ПЕРЕВОДЕ ИДИОМ И СРАВНЕНИЙ НА АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ

Аннотация

This article focuses on the semantics of zoonyms in the translation of idioms and similes in English and Uzbek. Throughout the article, examples are given in English and Uzbek using the comparison method. Key words: idioms and similes, semantics of zoonyms, translation problems, animal names. СЕМАНТИКА ЗООНИМОВ В ПЕРЕВОДЕ ИДИОМ И СРАВНЕНИЙ НА АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ Аннотация. В данной статье рассматривается семантика зоонимов при переводе идиом и сравнений на английском и узбекском языках. На протяжении всей статьи приводятся примеры на английском и узбекском языках методом сравнения. Ключевые слова: идиомы и сравнения, семантика зоонимов, проблемы перевода, названия животных. O’zbek xalqining kundalik hayotida jonivorlar juda katta ahamiyatga ega. Qadimgi turkiy xalqlarda ham jonivorlarni muqaddas bilishgan, ularga e`tiqod qilishgan. Aynan shu sababdan bo’lsa kerak, tilimizda hayvon nomlari bilan bog’liq bo’lgan iboralar, so’zlar ko’pchilikni tashkil qiladi. Qadimgi xalqlarda hayvonlarning turiga qarab, xalqning ijtimoiy ahvoli belgilangan. Turkiy xalqlarning eng qadimgi yozma obidalari sifatida qaraladigan O’rxun-Enasoy obidalarida hayvon nomlarining ishlatilishi shu jihatdan katta ahamiyatga ega. Mazkur bitiktoshlarda zoonimlar hajman ko’pchilikni tashkil etmasa-da, ular orqali anglashilayotgan 310 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 ma`nolar o’sha davr xalqi hayoti, ijtimoiy ahvolini yoritishda muhim hisoblanadi. Ba`zi o`rinlarda bitiktoshlarda jonivorlar nomlari bugungi ma`nosiga aynan o’xshamaydi. Masalan, Kultegin va Bilgaxoqon bitiktoshlarida “Tuğu baliq” degan iboralar ko’p qo’llangan. Ammo bu o’rinlarda baliq so’zi hayvon nomi sifatida emas, balki shahar, qal`a ma`nolarida ishlatilgan. To’nyuquq bitigtoshida ham bunday holatlar uchraydi, biroq To’nyuquq bitigtoshida hayvon nomlari nisbatan xalqning ijtimoiy ahvoli, aholining ma`rifiy holatini ifodalash uchun qo’llanilgan [Mahmudov N., Rahmonov N. 2005, 131-132]. O‘zbek adabiyotida zoonimlar qadimgi bitiklarda qo‘llanganligini aytib o‘tdik. Sababi o‘zbek xalqi qadimdan hayvonlarni xonakilashtirgan, chorvachilik bilan shug‘ullangan, qir- adirlarda yilqi boqishgan. Chorvachilikda asosan qora mol, sigir qo‘y va sigir singari uy hayvonlari kishilarning to‘q hayot kechirishlariga hizmat qilgan bo‘lsa, it uy-o‘choq qo‘riqchisi, tulki, bo‘ri va shoqollar kishilarning halovatini o‘g‘irlagan. Shu kabi omillar zoonimlarning tilimiz va adabiyotimizda keng qo‘llanishiga sabab bo‘lgan. Biz yuqorida ingliz tilidagi zoonim frazeologizmlarni tahlil qilganimizda uch asosiy hayvon – it ot va mushuk bilan bog‘liq frazeologizmlarning nisbatan ko‘p ekanligiga guvoh bo‘lgan edik. Dastlab o‘zbek tilidagi ana shu uch zoonim bilan bog‘liq o‘xshatmalarni tahlilga tortsak: 1. It – o‘zbek tilida ham ancha keng qo‘llaniluvchi zoonim hisoblanadi. Sababi yuqoridagi boblarda aytganimizdek it doim o‘z egasiga vafodorlik bilan hizmat qilgan. SHu sababdan tilimizda bu zoonim bilan bog‘liq: it vafo – xotin jafo maqoli paydo bo‘lgan bo‘lsa ajab emas. Ingliz tilida zoonimlarni frazeologizmlar qo‘llash orqali inson fe’l-atvoriga muqoyasa qilish ko‘p uchrasa, o‘zbek adabiyotida to‘g‘ridan to‘g‘ri qiyoslash (-dek, -day) suffikslarini it zoonimiga qo‘shish orqali yasalgan bu hayvonga xos bo‘lgan vafodorlik hislatini ulug‘lovchi o‘xshatmalarni ko‘plab uchratish mumkin (Eslatma*- tahlillar uchun o’zbek adabiyotidan olingan misollar - “Низомиддин Маҳмудов. Ўзбек тили ўхшатмаларининг изоҳли луғати, Тошкент, 2013” kitobidan olindi): Bu o‘rinda it zoonimi ijobiy muqoyasa vositasi bo‘lsa, ba’zi o‘xshatmalarda itning fiziologiyasiga oid salbiy jihatlar vovullash, akkillash kabilar kishining fe’l-atvoriga qiyoslanaladi. Bu kabi salbiy emotsional muqoyasalar nafaqat o‘zbek balki ingliz tilida ham mavjud. Quyida it – dog zoonimining salbiy emotsiada qo‘llanishini qiyoslaymiz: Ingliz tilida: Dog eats dog (It itni eydi)Itning qo‘pol, gapga ko‘nmaydigan fe’l atvoriga, bir biri bilan urushib yuradigan kishilarga ishora. - Barking dogs seldom bike (Akkillagan it ba’zida qopar) 311 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Frazeologizmlarda ishlatilgan eng faol zoonimlar uchligiga kiruvchi it o‘zbek va ingliz tillaridagi ideoma va o‘xshatmalarda keng qo‘llanadi. Quyida ularning semantikasini qiyoslaymiz: O‘zbek tilida: Qopmoq, talamoq. Qo‘pol, dag‘al gapirmok, jerkib gapirib, ko‘nglini og‘ritmok. Zohid shoirtabiat ham emas, bu ayolning ko‘nglini ovlash niyati ham yo‘k. Bundan tashqari, xonasiga kiruvchini it kabi qopadigan rahbaru rahbarchalarga azaldan tobu toqati yuk (T. Malik. SHaytanat). Qiz bolaning yomoni tushib kolsa, yor-yor, yomon itday betingdan qopib olar, yor-yor (Ok olma, kizil olma). Idora xodimlariga achinaman-da. Ba’zan duch kelganni itday qopadi (T. Malik. SHaytanat). Echkisiga sal tekkanimga itday taladi (A. Obidjon. Serkaxonim). Nohaq odam itday akillasa ham, maqsadi