Распространенность мультисептического заболевания среди собак

Аннотация

Мақолада ценуроз касаллигининг тарқалишида асосий тарқатувчиси бўлган итларнинг организимида мултицепс-мултицепснинг ривожланиши ва бу касалликнинг тарқалишида итлар асосий сабабчи бўлишини, бундан 100 йил аввал Холл (1910) ёзиб қолдирган. Унинг фикрича, мултицепслар фақат итнинг ичагида ривожланади. Шунинг учун итлар ценуроз касаллигининг келиб чиқиши ва ривожланишида муҳим ўрин тутишига этибор берилган. Минтақалар орасида итларнинг мултицепслар билан зарарланиши кўпроқ тоғ-олди минтақасига тўғри келган, чул биёбон минтақасида сурув итларининг зарарланиши, қишлоқ итларининг зарарланиши, йил фаслларига қараб зарарланиш натижалари ёритилган. Ит оиласига кирувчи ҳайвонлар, яьни бўри, тулки, шағол ва мушуклар касалликнинг тарқалишида иккиламчи вазифани бажариши ценуроз касаллигининг табиатда тарқалишида муҳум ахамиятга эга эмаслиги муаллифларнинг ишларида ёрқин намоён этилган. Калит сўзлар. Ценуроз, мултицепс, паразит, ит, бўри, тулки, шағол, мушук. Мавзунинг долзарблиги. Ҳайвонларнинг паразитар касалликлари шу муаммоларни самарали ҳал этишга катта тўсқинлик қилмоқда. Бу касалликлар орасида қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг ценурози асосий ўринни эгаллайди. Касаллик кўп мамлакатларда чорвачилик, хусусан қўйчиликка ихтисослашган хўжаликларда кенг тарқалган бўлиб, чорвачиликни ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатади. Ценуроз – қишлоқ хўжалик ҳайвонлари, айниқса қўйларнинг ўта оғир кечадиган охири ўлим билан тугайдиган паразитар касалликларидан бири хисобланади. Касалликни Multiceps multiceps итларнинг ингичка ичагида ривожланади. Унинг личинка шакли (Coenuris cerebralis) асосан қўй эчкилар ва бошқа қ/х ҳайвонларнинг миясида турлича катталикдаги пуфакчалар пайдо бўлади ва улар ценурлар деб аталади. Ценуроз касаллиги ҳайвонлардан ташқари одамларда ҳам учрайди. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси. Ценуроз касаллигини қишлоқ хўжалик ҳайвонлари орасида асосий таркатувчиси итлар ҳисобланади. Итлар оиласига кирувчи хайвонлар яъни, бўри, тулки, шагал ва мушуклар эса касалликнинг тарқалишида иккиламчи вазифани бажаради. Э.Эргашев (1958) Самарқанд вилояти ҳудудларида 6 бош ёввойи мушукни текширган. Дарҳақиқат улардан биронтасида ҳам мултицепсларни кузатмади. П.Мўминов (1965) ҳам республикамизнинг турли ҳудудларида текширилган 32 бош ёввойи мушукларда мултицепсларни аниқланмади. Бухоро вилояти ҳудудларида Р.Бекиров (1968) томонидан текширилган 26 бош ёввойи мушукда ҳам паразит кузатилмади. Ўзбекистоннинг турли туманларида Э.Эргашев ва В.Содиқов (1965)-лар 45 бош тулкини текширганда улардан 2 тасида етилмаган мултицепслар аниқланди. Муаллифларнинг фикри бўйича ценуроз касаллигининг табиатда тарқалишида тулкилар иккиламчи аҳамиятга эга. Н.Матжанов ва Р.Бекировлар томонидан (1968) Бухоро вилоятининг турли туманларида кузатилган 52 бош тулки ҳам мултицепслардан холи чиқди. Муаллифлар лаборатория шароитида 4 бош тулки ва 4 бош ит болаларини ценур протосколекслари билан сунъий зарарлантирганда ит болаларидан ҳаммаси зарарланди, 162 дона протосколекс олган тулкилардан биттасининг ичагида 4 дона мултицепс кузатилди. Р.Бекиров (1989) Республикамизнинг турли шаҳар ва кишлокларида текширган 34 бош уй мушуги, 46 бош тулки, 29 бош шохол ва 3 бош бўрининг биронтасида хам мултицепслар топилмади. Уларнинг мултицепслар балан зарарланмаслиги тугрисида бошка давлатларнинг олимлари ҳам кайд этиб ўтишган. Масалан, А.М.Петров ва Л.Ф.Потехина (1953) Тожикистон Республикасининг ҳудудларида текширган 2 бошбўри паразитдан холи эди. Мордова Республикасида Ф.Н.Морозов (1951) текширган 20 бош бурида ҳам мултицепслар Кузатилмади. Мултицепслар А.И.Агапова (1950) томонидан текширилган 122 бош, В.И.Бондарева текширган (1963) 37, 41 28-iyun 2024-yil. Veterinariya sohasidagi dolzarb muammolar yechimi yosh tadqiqotchilar talqinida | TO‘PLAM – 1/24 Н.Т.Қодиров текширган (1959) 20 ва С.Д.Ульянов ва А.Б.Байдалиевлар (1961) текширган 28 бош бўрида кузатмади. Лаборатория шароитда В.И. Бондарева ва бошқалар (1957) томонидан сунъий зарарлантирилган 4 бош тулкидан биттасида паразит ривожланди. Назоратда бўлган 2 бош ит эса ҳаммаси зарарланди. Касалликнииг тарқалишида шоголларни «хизматини аниклаш мақсадида бошка республикаларда олиб борилган тадкикотлар, жумладан, Тожикистонда Л.Ф.Потехина (1953), В.И.Чернишев (1954), Озарбайжонда И.А.Содиков (1953), Жанубий Қозоғистонда С.Д.Ульянов (1957) шуни кўрсатдики, мултицепслар ушбу ҳайвоннинг организмида мослашмаган ва у ценуроз касаллигининг тарқалишида муҳим эпизоотик аҳамиятга эга эмас. Демак, ценуроз касаллигини тарқалишида итларни ҳисобламаганда ит оиласига кирувчи бошка ҳайвонлар эпизоотик ва эпидемологик аҳамиятга эга бўлолмайди. Итлар бу касалликнинг таркалишига асосий сабабчи бўлишини бундан 100 йил аввал Холл (1910) ëзиб колдирган. Унинг фикрича, мултицепслар фақат итнинг ичагида ривожланади. Шунинг учун итлар ценуроз касаллигининг келиб чикиши ва ривожланишида муҳим ўрин тутишига эътибор берилган. У.Усаров (1993) Олмата вилоятининг турли ҳудудларида ҳар хил хизматда бўлган итларни текширганда улар мультицепслар билан ў