Процессуальный статус прокурора, участвующего в расследовании неправильного приговорения или постановления в суде апелляционной инстанции

Аннотация

Ключевые слова: В статье рассмотрены апелляционный суд, его цель, апелляция, предмет, деятельность прокурора на данном этапе, его судья, процессуальный статус, функции и их роль в обеспечении прокурор, прав и свобод человека. процессуальный статус, функция, права и свободы человека. Жиноят процесси доктринасида апелляция инстанция суд муҳокамасида прокурорнинг процессуал мақоми доим мунозара майдонида бўлиб келган. Бироқ прокурорнинг апелляция инстанция суд муҳокамасидаги иштироки, унинг процессуал мақоми, вазифаси, функцияси юзасидан миллий тадқиқот ишлари деярли олиб борилмаган. Шу нуқтаи назардан ҳам ушбу мақолада мушоҳада қилинадиган масалалар долзарблиги билан аҳамиятлидир. ЖПКнинг 409-моддасига асосан, прокурор апелляция инстанция судида жиноят ишларини кўришда иштирок этиши ҳақида қоида белгиланган ва у ушбу моддада назарда тутилган ваколатлардан фойдаланади. Статистик маълумотларга кўра, республика бўйича апелляция тартибида 2019 йилда 4 286 нафар шахсга нисбатан 3186 та, 2020 йилда 4029 нафар шахсга нисбатан 3108 та, 2021 йилда 11 122 нафар шахсга нисбатан 8 311 та, 2022 йилда 15 267 нафар шахсга нисбатан 11 544 та, 2023 йил 6 ойида 7 333 нафар шахсга нисбатан 5 618 та ишлар кўрилган. Ушбу статистик маълумотлар ишлар кўрилиши йилдан йилга ошаётганлигини кўрсатмоқда. Мазкур босқичда прокурор иштирок этиши шарт бўлган асосий жараён иштирокчиларидан бири ҳисобланади. Апелляция инстанцияси судида иш юритиш (лотинча appellatio – мурожаат, шикоят) – апелляция шикояти (протести) бўйича ҳақиқий ҳолатлар аниқланишининг тўлиқлигини ва жиноят қонуни нормалари тўғри қўлланилганлигини, иш юритишни амалга ошириш чоғида жиноят-процессуал қонун нормаларига риоя этилган-этилмаганлигини, биринчи инстанция суди қонуний кучга кирмаган ҳукмининг, ажримининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини ишда мавжуд бўлган ва апелляция инстанцияси суди томонидан қўшимча равишда текширилган далиллар бўйича текширишдир. В.Ю.Бреанский апелляция институтини тарихий ва замонавий жиҳатларини таҳлил қилган бўлиб, апелляция термини (лотинча “appellatio”-мурожаат, шикоят ёки “appellarel” —чақириб олиш ) илк бор қадимги Римда (милоддан аввалги VI аср охири – I аср ўрталарида) пайдо бўлганлиги, дастлаб бу институт фақат мурожаат шаклига эга бўлганлигини, кейинчалик эса апелляция судларида иш юритиш билан боғлиқ процессуал тартиб жорий этилганлигини тадқиқот ишида баён этган . Дарҳақиқат апелляция инстанциясида иш юритиш муайян тарихий даврийликка эга. Бу эса мазкур босқичнинг заруратини белгилаб беради. Инсон ҳуқуқлари бўйича Ирландия маркази (ICHR), БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Бош комиссари (OHCHR) ва БМТнинг жиноятчилик ва 140 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 4 № 4 (2023) / ISSN 2181-1415 гиёҳвандликка қарши кураш бошқармаси (UNODS) билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган Модель жиноят процессуал кодексининг 12-боби биринчи инстанция суди томонидан йўл қўйилган юридик ёки фактик хатолар сабабли ишни апелляция тартибида кўриш институти белгилайди. Қайд этилган халқаро ҳужжат апелляция инстанция босқичининг муҳимлигини кўрсатади. И.Я.Фойницких таъкидлашича, “Апелляциянинг мақсади – янги тўлақонли муҳокама билан ҳукмнинг адолатлилигини қўшимча тасдиқлаш ҳисобланади” . Х.Комогортева, И.Неагу ва М.Дамасчин апелляция инстанцияси ҳақида тўлиқроқ қуйидагича таъриф берган – жиноят процессининг мустақил босқичи бўлиб, тегишли процессуал ҳуқуқ институтини амалга ошириш орқали биринчи инстанция судининг якуний бўлмаган қарорларини текширишдан ҳамда қўшимча далилларни қонунийлик, пухталик ва адолатли ўрганишдан иборат бўлган процессуал жараёндир. Апелляция тартибда иш юритиш – бу процессуал ҳаракатлар тизими бўлиб, суднинг қонуний кучга кирмаган қарорига шикоят бериш ёки протест келтириш орқали ишнинг фактик ҳамда ҳуқуқий томонини янги суд муҳокамада, судьялардан иборат таркибда кўриб чиқиб, қарор қабул қилишдан иборатдир. Шу билан бирга, фикримизча, апелляция инстанция судининг мақсади қонуний кучга кирмаган биринчи инстанция суд ҳукми ёки ажримларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигига ўз вақтида баҳо бериш, уларни қонун талабларига мувофиқлаштириш орқали шахснинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларини, жамият ва давлат манфаатларини ҳимоя қилишдир. Апелляция инстанция судида иш юритишнинг предмети биринчи инстанция судининг қарорлари (ҳукм ёки ажрим) ва суд мажлисининг процессуал тартиб қоидалари ҳисобланиб, бу текширишда шахснинг айбдорлиги билан боғлиқ фактлар ёки жиноят ҳолатлар восита сифатида қаралади. Суд ҳукми ёки ажримига протест (хусусий протест) ёҳуд шикоят келтириш орқали апелляция инстанция судида иш юритиш жараёни юзага келади. Шу аснода, суднинг якуний ва оралиқ қарорлари апелляция тартибида шикоят ёки протест (хусусий протест) келтиришга асос бўлади. Юридик адабиётларда апелляция тартибида шикоят ёки протест (хусусий протест) келтиришга асос бўладиган суд қарорлари тўртта гуруҳга ажратилган:1) оралиқ қарорлар – суд муҳокамасигача ва суд муҳокамасидаги, яъни мустақил ёки суд якуний қарори би