Особенности прокурорского надзора за расследованием преступлений

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада жиноят ишларининг юритилишида дастлабки прокурор назорати, терговнинг аҳамияти ҳамда мазкур жараёнда прокурор дастлабки тергов, назоратининг ўрни таҳлил қилинган.. прокурор ваколатлари. Особенности прокурорского надзора за расследованием преступлений АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье дан анализ законодательства, прокурорский надзор, устанавливающего полномочия прокурора по надзору за расследования, расследованием уголовных дел. полномочия прокурора. 1 Independent applicant, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. E-mail: saidmurodnasrullayev1@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 Ўзбекистон Республикаси жиноят судлов ишларида дастлабки тергов муҳим ўрин тутади. Дастлабки тергов судгача далил тўплаш фаолияти бўлиб, бу даврда ишни ҳал этиш учун аҳамиятли барча ҳолатлар юзасидан далиллар тўпланади, текширилади ва уларга баҳо берилади, муайян шахснинг жиноят содир этишдаги айблилик масаласи ҳал этилади. Айнан шу далиллар келгуси суд муҳокамасида кўриб чиқилади. Шунинг учун кўплаб олимлар дастлабки терговни жиноят судлов ишларининг энг асосий, ривожланган ва энг ишончли шакли, деб ҳисоблайдилар . Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 34-моддасида прокурор суриштирув ва дастлабки тергов босқичларида ушбу Кодекснинг 243, 382- 388, 558, 589- моддаларида назарда тутилган ваколатларни амалга ошириши таъкидланган. Ўзбекистон Республикаси “Прокуратура тўғрисида”ги Қонунининг 28-моддасида ҳам дастлабки тергов устидан назорат прокурорнинг ваколатлари қаторига киради. Тергов ҳаракатлари ҳар қандай жиноят ишлари бўйича далиллар тўплашнинг энг асосий усули бўлиб, улар орқали тергов субъектлари далилларни топиш, мустаҳкамлаш, текшириш ва баҳолаш функцияларини бажаради. Далилларни тўплаш учун ўтказиладиган тергов ҳаракатларининг қатъий рўйхати ЖПКнинг 87-моддасида келтирилган бўлиб, уларга сўроқ қилиш, юзлаштириш, таниб олиш учун кўрсатиш, кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш, кўздан кечириш, гувоҳлантириш, мурдани эксгумация қилиш, эксперимент, олиб қўйиш, тинтув, телефон ва бошқа сўзлашув қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, экспертиза ҳаракатлари киради. Бу тергов ҳаракатлари ягона ва тартибга солинган тизимни ташкил этади. Жиноий даромадларни легаллаштириш жиноятлари тергови устидан назоратни амалга оширишда прокурор мазкур ҳаракатлар ўтказилишининг қонунийлиги, асослилигига эътибор беради. Фикримизча, ушбу назоратни амалга оширишда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари муҳофазаси прокурор назоратининг асосий устувор йўналиши бўлиши керак. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев бу борада шундай фикр билдирганлар: “Сир эмас, илгари прокуратура идоралари ниҳоятда ёпиқ, назоратдан холи бир органга, таъбир жоиз бўлса, охирги инстанцияга айланиб қолган эди. Бунинг оқибатида қанча-қанча одамлар ноҳақ жабр чеккани, адолатсизликка дучор бўлгани ҳам айни ҳақиқат. Қанчалик оғир ва нохуш бўлмасин, биз шу ҳақиқатни тан олиб, бу соҳада қонунийлик ва адолатни қарор топтиришга киришдик .” Мисол учун, 2020 йилда Омбудсман офисига келиб тушган жами мурожаатлар таҳлил этилганда, уларнинг 1044 тасида фуқароларнинг одил судловга ҳамда 2565 тасида адолатли тергов-суриштирув ҳаракатларига бўлган ҳуқуқларини таъминлашда ёрдам сўралган. Жиноятчиликка қарши курашда дастлабки тергов органлари фаолияти муҳим ўрин тутади, прокурор эса дастлабки терговнинг самарадорлиги, уни иштирокчилар ҳуқуқларига риоя этган ҳолда қисқа муддатларда ўтказилиши учун масъулдир. Ўзбекистон Республикаси ЖПКда мустаҳкамланган жиноят процесси принциплари, прокурорнинг ваколатлари тўғрисидаги нормалар мазмунига кўра, прокурор дастлабки терговда қонунийликни таъминлаш учун масъул ҳисобланади. Фикримизча, жиноят судлов ишларида прокурор айблов томонининг асосий 388 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 иштирокчиси бўлиб, у айблов томонидаги бошқа иштирокчиларнинг ҳаракатларини мувофиқлаштиради. Шундай қилиб, прокурор дастлабки терговда ўз ваколатлари доирасида терговчи томонидан ўтказиладиган барча тергов ва бошқа ҳаракатларнинг қонунийлиги ҳамда жиноят процесси иштирокчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида процессуал фаолият юритади. Прокурор назоратни амалга оширишда терговчига ўз нуқтаи назарини ўтказишга ҳақли эмас. Жиноят ишлари тергови устидан прокурор назорати терговчининг жиноят процессидаги роли ва ўрнини, унинг мустақиллигини чеклашга, камайтиришга қаратилмаган, барча тергов ҳаракатларининг қонунийлигини таъминлашга йўналтирилган фаолиятдир. Терговчи прокурорнинг бирон бир кўрсатмасига қўшилмаса, ўз эътирозларини юқори турувчи прокурорга ёзма равишда тақдим этишга ҳақли. Бундай ҳолатда юқори турувчи прокурор қуйи турувчи прокурорнинг қарорини бекор қилади ёки ишни бошқа терговчига ўтказади. Жиноят процессида асосий функциялар – айблов, тергов, ҳимоя ва ишни ҳал этиш процесс иштирокчилари томонидан амалга оширилади, лекин улар фақ