Основные факторы, влияющие на выбор профессии учащимися

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада умумтаълим мактаблари ўқувчиларининг касб танлаш, касб танлашига таъсир этувчи асосий омиллар ҳақида сўз касб танлаш омиллари, боради, шунингдек, муайян касбий фаолият фойдасига касбга йўналтириш. танлов қилишнинг бир қатор сабаблари баён этилади. Основные факторы, влияющие на выбор профессии учащимися АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассмотрены основные факторы, выбор профессии, влияющие на выбор профессии учащимися средней школы. факторы выбора Приведены основные причины выбора той или иной профессии, профориентация. профессиональной деятельности. 1 Director, 34th secondary school, Yuqori Chirchiq District, Tashkent Region, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 КИРИШ Касб танлаш ўқувчи-ёшлар, уларнинг ота-оналари, мактаб маъмурияти, жамият, ҳатто республикамиз учун долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Шу боис ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг жадаллашиши мазкур муаммонинг янгича тус олишига замин яратмоқда. Жамиятнинг ҳар бир аъзоси бу муаммони беихтиёр бошдан кечиришга тўғри келади. Инсон ва у танлаган касбининг мослиги узоқ йиллардан буён психологлар, педагоглар ва профориентаторлар (касбга йўналтирувчилар) эътиборидаги муаммо саналади. Касбий танлов соҳасида ўз тақдирини ўзи белгилаш жамият томонидан қўйилган вазифалар таснифи сифатида қаралади. Бундай муаммоларни босқичма-босқич ҳал этиш, бир томондан, шахснинг хоҳиш-истаклари, иккинчи томондан, меҳнат бозоридаги талаблар ўртасида маълум мувозанатни яратишга имкон беради. Мазкур муаммо юзасидан алоҳида меъёрий ҳужжатларнинг қабул қилиниши ҳам бежизга эмас [1, 2]. Инсон тақдири кўп жиҳатдан касбни тўғри танлашига боғлиқ. Ҳаётнинг ҳолатидан қониқиш ёки норозилик бевосита ишга жойлашиш ва келажакда ўз карьерасини қуриш билан боғлиқ. Келажакдаги мутахассисликни танлаш учун шахс қандай мақсадларни амалга оширишни хоҳлашини, унинг атрофидаги жамият, мутахассисликлар олами ҳақида қандай билимларга эга бўлишни хоҳлашини тушуниш жуда муҳимдир. ИШНИНГ МАҚСАДИ Адабиётлар билан ишлаш, манбаларни ўрганиш ва маълумотлар таҳлили орқали умумтаълим мактабларида ўқувчи-ёшларни касб танлашида таъсир қилувчи психологик ва ижтимоий омилларни ёритишдан иборат. ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛЛАР Адабиётлар билан ишлаш ва назарий таҳлил. ОЛИНГАН НАТИЖАЛАР МУҲОКАМАСИ Касб танлаш шахсий ривожланишга, мартаба истиқболига ва инсон капиталининг ривожланишига таъсир қилади. Яна шуни таъкидлаш жоизки, касб танлаш мураккаб жараён бўлиб, қизиқиш, қобилият ва қадриятлар каби кўплаб омилларни таҳлил қилишни талаб қилади. Бундан ташқари, замонавий дунё технологик ривожланишнинг жадал суръатлари ва меҳнат талабларининг ўзгариши билан тавсифланади. Бу меҳнат бозорининг замонавий талабларини инобатга олган ҳолда касбни тўғри танлаш зарурлигини таъкидлайди. Кўпинча касб танлаш сезги даражасида ва ҳатто кайфият, юзаки таассуротлар таъсирида, ота-оналарнинг маслаҳати билан, синов ва хатолик билан содир бўлади. Таниқли психолог Е.А. Климов касб танлашда 8 та омилни аниқлайди: 1-омил. Касблар ва уларга бўлган талаб ҳақидаги билимлар Касблар дунёси кенг ва хилма-хилдир, лекин одам, қоида тариқасида, унинг фақат кичик бир қисми ҳақида тасаввурга эга. Улар қанчалик кам маълум бўлса, танлов майдони шунчалик тораяди. Қолаверса, кўпчиликка маълум бўлиб кўринган тадбирлар ҳам ҳар доим ҳам бизнинг ғояларимизга мос келавермайди. Шунинг учун, касбга қарор қилишдан олдин, уларнинг кўпчилиги билан танишишга ҳаракат қилиш керак. 2-омил. Мойилликлар (қизиқишлар, иш мотивлари). Инсон ўзи ёқтирган фаолиятда муваффақият қозонади. Шу боис, касб танлашда нима қилиш қизиқ, нима завқ бағишлашига эътибор бериш керак. Масалан, агар бирор киши бошқа одамларни бошқаришни, етакчи бўлишни яхши кўрса, унга жамоа билан ишлаш қобилиятини ўз ичига олган касблар (менежер, ўқитувчи, мураббий) мос келади. 366 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 3-омил. Қобилиятлар, саломатлик (ички имкониятлар ва чекловлар). Ҳар қандай бизнесга битта қизиқиш етарли эмас, уни амалга ошириш кўпроқ керак. Ва бу маълум қобилиятларни талаб қилади. Шундай қилиб, скрипка чалиш учун мусиқани севишнинг ўзи кифоя эмас, мусиқа учун мутлақ қулоқ ҳам керак. Инсоннинг имкониятлари унинг соғлиғи билан ҳам чекланган. 4-омил. Даъволар ва ўзини ўзи қадрлаш даражаси. Биз бу ерда инсон ўз келажагини башорат қилиб, ўзи учун белгилаб қўйгани ҳақида гапирамиз. Шу билан бирга, у ўзини адекват баҳолайди ёки ўз имкониятларини кам баҳолайди ёки уларни ортиқча баҳолайди. Ўз-ўзини ҳурмат қилиш ва даъволар ҳар қандай ҳаётий вазиятларда, жумладан, мартаба режалаштиришда инсон хатти-ҳаракатларининг муҳим ички тартибга солувчисидир. 5-омил. Ота-она, оила фикри. Одатда мактаб ўқувчиси касб танлашида яқин одамлар фаол иштирок этадилар. Масалан, бир неча авлод ўз ҳаётини тиббиётга бағишлаган оилада ота- оналар фарзандлари ҳам уларнинг изидан боришини хоҳлайди. Кўпгина ота- оналар фарзандинин