История политических и дипломатических отношений между Хивинским ханством и Бухарским эмиратом в 1806-1842 гг. на основе "Рияз уд-давла" Агахия

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья основана на истории посольской службы Хорезм, в Узбекистане, ее важных этапах и процедурах, а также Бухара, источниках по дипломатическим отношениям Хивинского Мунис, Агахи, и Бухарского эмиратов в 1806–1842 гг., существовавшим в «Фирдавс ул-икбол», средние века в нашей стране. Основное внимание «Рияз уд-давла», уделяется «посольской службе», церемониям встреч, «Зубдату-т-таворих», приема и мастерству послов, и отношениям между «Джоме ул-ваджоти султоний», Аллакулихоном и Насруллой на основе первоисточников. «Гульшанское государство», «Шахиду-л-икбал», Амир Хайдар, Мухаммад Рахимхан I, посол, Халфа, даргах, С. Жуковский, письмо. DOLZARBLIGI Globallashuv va integratsiya jarayonlari kuchayayotgan bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi o‘z milliy manfaatlariga asoslangan holda ochiq, o‘zaro manfaatli va konstruktiv tashqi siyosat olib borayotgan bir davrda, shu jumladan, qo‘shni davlatlar bilan keng ko‘lamdagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni o‘rganish dolzarb mavzu sanaladi. XIX–XX asr boshlarida Xorazmda yozilgan tarixiy asarlarni tadqiq etish 144 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 orqali Xiva xonligining qo‘shni Buxoro amirligi bilan bo‘lgan diplomatik munosabatlari tarixiga doir ko‘plab qiziqarli ma’lumotlarni aniqlash mumkin. METODLAR VA O‘RGANILGANLIK DARAJASI Maqolada Xiva xonligining Buxoro amirligi bilan siyosiy va diplomatik aloqalariga oid bo‘lgan ma’lumotlar ilmiylik, tarixiylik, xolislik qiyosiy tahlil tamoyillari asosida yoritilgan. Mavzu bir qator Xorazm solnomalari, jumladan, Munis va Ogahiyning “Firdavs ul-iqbol”, “Zubdat ut-tavorix”, “Jomeal voqeati sultoniya”, “Shohidu ul-iqbol”, Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” nomli va xonlikka tashrif buyurgan sayohatchilar N.N. Muravyov, A. Vamberi kabilar hamda tarixchi olimlar M.Yu. Yo‘ldoshev, Q. Munirov, Sh. Vohidov kabilarning ilmiy tadqiqot ishlarida xonlikning qoʻshni davlatlar bilan oʻzaro diplomatik munosabatlari haqidagi bir qancha ma’lumotlar keltirilgan. TADQIQOT NATIJALARI Munis va Ogahiyning “Firdavs ul-iqbol”, Ogahiyning “Riyoz ud-davla”, “Zubdatu-t- tavorix”, “Jome ul-voqeoti sultoniy”, “Gulshani davlat”, “Shohidu-l-iqbol” va Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” kabi tarixiy asarlarida XVII–XVIII asr diplomatik munosabatlar tarixiga oid ba’zi ma’lumotlar keltirilsa-da, Xivada qo‘ng‘irotlar sulolasi hukmronlik qilgan davrdan boshlab bo‘lgan tarixiy voqealar, o‘zgarishlar, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot batafsil bayon etilgan. Xivadagi qung‘irotlar sulolasi vakillarining Buxoro xonligi bilan davom etib kelayotgan diplomatik aloqasi Xiva xoni Eltuzarxon (1804– 1806) ning vafotidan so‘ng ma’lum vaqt uzilib qolgan edi. Eltuzarxonning haloqatidan so‘ng taxtga o‘tirgan uning ukasi Muhammad Rahimxon I (1806–1825) davrida xonlik hududida ichki urushlarga chek qo‘yildi. Markazlashgan davlat apparati mustahkamlandi. 1825-yil Buxoro hukmdori Amir Haydarning tashabbusi bilan Buxoro va Xiva xonlari o‘rtasida yarash bitimi imzolandi. Ushbu diplomatik munosabatlar 1811–1812-yillarda Amir Haydar o‘g‘lining to‘yi munosabati bilan Xorazmga Muhammad Rahimxon I oldiga O‘roqboy Jo‘ra oqosi va Avaz Muhammad yasavulboshini elchi qilib yuborish bilan tiklangan edi [1]. Xorazmga elchilar kelgan vaqtda Muhammad Rahimxon I Orol ustiga yurish qilgan bo‘lib, u yerda edi. Qutluq Murod inoq, Yor Muhammadbek orqali Buxoro amirining nomasini xonga yetkazadi. Bu kelgan elchilarga Hasan Murod otaliq va Qandum sardorni qo‘shib Buxoroga yuboradi. Buxorodan bular bilan birgalikda Yaqub Qo‘rchi begi va Gul yasovul Xivaga elchi bo‘lib keladilar. Xivadan esa Berdi inoq elchi qilib Buxoroga yuboriladi. Xiva elchisi Buxoro amiri bilan turkman takalar masalasi bo‘yicha suhbat qiladi. So‘ngra u bilan Xivaga Musoxo‘ja O‘roq va Muhammad Jo‘ra oqasi elchi bo‘lib keladilar [2]. Munis, Ogahiy va Bayoniy tomonidan yozib qoldirilgan dalillar, shubhasiz, O‘rta Osiyo, ayniqsa, O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Lekin ular o‘z asarlarini yozar ekanlar, ko‘p masalalar haqida gapirishsa-da, ularning tafsilotini yoritmaydilar. Ya’ni ularning asarlarida: “1231(1815–1816)-yili Kandum sardorni Buxoroga elchi qilib yubordi. Ramazon oyining 10 da, shanba kuni Buxoro elchisi Nurmuhammadbek Xivaga keldi” kabi ma’lumotlar uchraydi [3]. Muhammad Rahimxon I davrida Xiva xonligi hududlarini Xuroson viloyatlari hisobiga kengaytirish harakatlari boshlangan edi. Aynan shu masalada Xiva bilan Buxoro o‘rtasida kurash boshlanib ketadi. 1817-yilgi Chorjo‘y qal’asi yaqinidagi birinchi to‘qnashuvda Xiva qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchraydi. Shunga qaramasdan, Muhammad Rahimxon I Buxoro hududlariga 1820, 1823, 1824-yillarda talonchilik urushlari qilib turdi. 145 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 Olloqulixon Xuroson viloyatlarida o‘z hukmronligini mustahkamlash uchun ular ustiga besh marot