Правовая природа следственного действия: анализ и рассуждения

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада тергов ҳаракатлари, кўздан кечириш тергов тергов ҳаракатлари, ҳаракати, жиноят ҳодисаси, моддий излар (далиллар), кўздан кечириш, номоддий излар тушунчалари назарий таҳлил қилинган, жиноят ҳодисаси ҳуқуқшунос олимлар фикрлари таҳлил қилинган, унинг мавжуд ёки йўқлиги, моддий излар моҳияти очиб берилган. (далиллар), номоддий излар. 1 Independent researcher, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2023) / ISSN 2181-1415 Правовая природа следственного действия: анализ и рассуждения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье теоретически анализируются понятия следственные действия, следственного действия, осмотра, события преступления, осмотр, вещественные доказательства, нематериальные наличие или отсутствие доказательства, анализируются мнения ученых- места преступления, вещественные следы правоведов, раскрывается его сущность. (вещественные доказательства), нематериальные следы. Ҳамма тергов ҳаракатлари орасида кўздан кечириш айниқса терговчининг профессионализмини намоён этадиган далилларни тўплаш усулларидан саналади. “Ушбу тергов ҳаракати терговчи томонидан бевосита моддий дунёни жиноят- процессуал ҳаракатларни амалга ошириш орқали англашида намоён бўлади”. Кўздан кечириш тергов ҳаракати бўлганлиги сабабли аввало тергов ҳаракатини изоҳлаб чиқсак. “Тергов ҳаракати – бу ўтказиш тартиби қатъий қонун билан белгиланган ва давлат мажбурлов элементи билан таъминланган далилларни тўплаш ва текшириш усуллари ҳисобланади”. Ушбу тушунчага қўшимча равишда далилларни баҳолашга қаратилган далилларни тўплаш усулларидан бири дейиш мумкин. Амалдаги жиноят-процессуал қонун тергов ҳаракатларини 4 гуруҳга бўлади. Булар: “биринчидан, кузатув билан боғлиқ бўлган тергов ҳаракатлари (кўздан кечириш, гувоҳлантириш, тергов эксперименти); иккинчидан топилиши қийин бўлган, қидирилаётган объектларни кузатиш билан боғлиқ тергов ҳаракатлари (тинтув, олиб қўйиш, телефон сўзлашувларини эшитиб туриш); учинчи гуруҳ сўровни амалга оширишга қаратилган тергов ҳаракатлари – сўроқ қилиш, юзлаштириш, таниб олиш, кўрсатувчиларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш; тўртинчи гуруҳ яширилган маълумотни аниқлашга қаратилган тергов ҳаракатлари – экспертиза”. Ушбу олимнинг гуруҳлаштиришига тўлиқ қўшилиб бўлмайди. Чунки бу гуруҳларга бир қатор тергов ҳаракатлари киритилмаган, масалан, экспертиза текширувлари учун намуналар олиш, тафтиш, мурдани эксгумация қилиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган ахборотни олиш, нарса ва ҳужжатларни тақдим қилиш, нарса ва ҳужжатларни ашёвий ва ёзма далил сифатида ишга қўшиб қўйиш. Ушбу тергов ҳаракатларидан экспертиза текширувлари учун намуналар олиш, тафтиш, мурдани эксгумация қилиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш яширилган маълумотни аниқлашга қаратилган тергов ҳаракатларига кирса, нарса ва ҳужжатларни тақдим қилиш, нарса ва ҳужжатларни ашёвий ва ёзма далил сифатида ишга қўшиб қўйиш далилларни олиш ва мустаҳкамлашга оид тергов ҳаракати ҳисобланади. 318 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2023) / ISSN 2181-1415 Тергов ҳаракати - бу жиноят ишидаги объектив ҳақиқатни аниқлаш учун далилларни тўплаш ва текширишга қаратилган, тергов давомидаги процессуал ҳаракатдир. Бундай ҳаракат бизга ҳодисанинг моҳияти, баъзан механизми ҳақида тасаввурга эга бўлишга ва шу асосда жиноят белгиларининг мавжудлиги ёки йўқлиги тўғрисида дастлабки хулоса чиқаришга, шунингдек, тергов версияларини яратиш ва дастлабки маълумотларни олиш имконини беради. Бундан ташқари, нарса-буюмларни кўздан кечириш, уларни ашёвий далил сифатида тан олиш масаласини ҳал қилишнинг асосий шартларидан биридир. Амалдаги Жиноят-процессуал кодексида “тергов ҳаракатлари” атамаси қўлланилади, лекин унинг мазмунини ўз матнида ифода этмайди. Бу тушунча жиноят-процессуал фанда пайдо бўлган бўлиб, унда тергов ҳаракатлари жиноят- процессуал қонунчилигига мувофиқ амалга ошириладиган, далилларни аниқлаш ва тўплашга қаратилган ҳаракат ҳисобланади. Ушбу ҳолат эса амалдаги жиноят- процессида кўздан кечириш тергов ҳаракатини унинг аниқ ўтказилиши мақсадидан келиб чиқиб аниқ бир нормада акс эттиришни тақозо қилади. “Жиноят-процессуал кодексида қуйидаги тергов ҳаракатлари баён этилган: - сўроқ қилиш (гувоҳ, жабрланувчи, айбланувчи ва гумонланувчи, эксперт, ва мутахассисларни); - кўрсатувларни олдиндан мустаҳкамлаб қўйиш; - юзлаштириш; - таниб олиш учун кўрсатиш; - эксперимент; - мурдани эксгумация қилиш; - тинтув; - олиб қўйиш; - кўздан кечириш; - гувоҳлантириш; - кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш; - экспертиза ва бошқалар”. Тергов ҳаракатларининг аҳамияти шундаки, улар жиноят ишини ҳал қилиш учун зарур бўлган далилларни тўплаш ва текширишнинг асосий воситаси ҳисобланади. Юқорида санаб ўтилган вазифаларни амалга ошириш ва сифатли натижалар