Содержание воспитания просветленного человека в дидактических произведениях

Аннотация

Ключевые слова: В статье анализируется вклад просвещенных просвещение, мыслителей, живших в Средней Азии в конце XII века – счастье, первой половине XIV века, в развитие педагогических идей добродетель, и содержание созданных ими дидактических мудрость, разум, произведений. Основные задачи, служащие воспитанию мужество, просветленного человека: стремление к непрерывному целомудрие, просветлению; стремление к знаниям; ведение справедливость. образования в упорядоченном порядке; создать просветление; полная привязанность к просветлению; просветление окружающей среды; связывая цель и профессию с просветленными людьми. Он основан на том, что это достижение особого качества, называемого просветлением, и в качестве основных категорий можно определить счастье, добродетель, мудрость, разум, мужество, целомудрие и справедливость. Didaktik asarlar tarkibi, tuzilishi mazmuni bilan bir-biridan farq qilsa ham mohiyati bir-biriga yaqin bo‘lib, inson kamoloti va barkamolligi masallariga qaratilgan. Didaktik asarlar tarkibi xalq og‘zaki ijodi, “Qur’on”, hadis, xalq hajvlari, latifa, hikoyat, rivoyatlardan tashkil topgan. Didaktik asarlarda ma’rifatli shaxsni tarbiyalash borasida so‘z borar ekan, jamiyat taraqqiyoti va uning ravnaqi uchun “zamonning yangi kishisi” [2; 122-b.]ni tarbiyalash maqsadi yetakchi o‘rin egallaydi. Ushbu asarlarda bayon qilingan: “Insonning vazifasi – uzluksiz ma’rifatga intilish va nur bilan to‘ldirish va ilm topib, musaffolik sari intilishdir” [3; 138-b.]. “Ta’lim shunday bir tartib bilan olib borilishi kerakki, uning foydasi har ikki dunyoda tezlik bilan o‘zini namoyon qilsin” [7; 187-b.]. “Kishi agar irfon (ma’rifat)ga butkul bog‘langan bo‘lsa, u shu dunyo ahliga sulton bo‘ladi [4; 455-b.]. Bu jahonda ma’rifat hosil qiling... [4; 466-b.]. Atrofingizdagilarga ma’rifat baxsh eting, maqsadingiz, maslagingiz ahli ma’rifat bilan bo‘lsin, ma’rifat bu xos sifatdir”” [4; 687-b.] kabi hikmatlardan yuqorida keltirilgan maqsadni amalga oshirishga xizmat qiladigan asosiy vazifalarni belgilash mumkin. (“1-rasmga qarang”). 34 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 Ma’rifatli shaxsni tarbiyalash Ma’rifat – bilishning eng yuqori darajasi Maqsad: zamonning yangi kishisini tarbiyalash Vazifalar: uzluksiz ma’rifatga intilish; ilm topish sari intilish; Kategoriyalar: ta’limni tartib bilan olib borish; ma’rifat hosil qilish; saodat, iffat, ma’rifatga butkul bog‘lanish; atrofga ma’rifat baxsh etish; fazilat, aql, maqsad va maslakni ahli ma’rifat bilan bog‘lash; ma’rifat hikmat, shijoat, nomli xos sifatga erishish. adolat, san’at Ma’rifat hosil qilish Ma’rifat hosil qilish Ma’rifat hosil qilish darajalari bosqichlari yo‘llari - ziynat - ilmsizlik bosqichi - ilm - qurbat - ilmni egallash bosqichi - tahsil - qadr - ilmlilik bosqichi - tadbir - sohib - ilm va amal birligi - zahmat - sodiq bosqichi - mehnat - sadr Ma’rifatli shaxs sifatlari, xislatlari Ma’rifatli bo‘lish fazilatlari, xususiyatlari Saodatga erishish tarkibi hikmat shijoat iffat adolat Ma’rifatning so‘ngi komillik nuqtasi Insonning ma’rifiy komilligi (hikmat) Ilmiy komillik quvvati Amaliy komillik quvvati 1-rasm. Ma’rifatli shaxsni tarbiyalash mazmuni 35 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2023) / ISSN 2181-1415 Sharq allomalarining aksariyatida ma’rifatni hosil qilish yo‘lidagi ta’limotlarning turli talqinini kuzatish mumkin. Jumladan, darveshlik, tarkidunyochilik, mehnat qilish, ilm izlash, tariqat yo‘li, san’atning aksariyat turlari va ko‘pincha donishmandlik kabilarni misol qilish mumkin. Didaktik asarlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ma’rifat borasidagi qarashlar Fariddidin Attor va Nosiriddin Tusiy asarlarida yetakchilik qiladi. Ularning ta’limotidan ma’rifatli shaxsni tarbiyalash borasida unumli foydalanish mumkin. Birinchi o‘rinda ma’rifat hosil qilishda insonda mavjud bo‘lgan quvvat va nafs turlariga to‘xtalib o‘tamiz. Tusiy insonda uch xil nafs bor deb ta’kidlaydi. (1-jadvalga qarang). 1-jadval. Insonda mavjud bo‘lgan quvvat va nafs turlari № Quvvat Turi Daraja Mazmuni nutq quvvati – o‘rni malak nafsi “ashraf” haqiqatlarga teran nazar fikr va bilim (malakiy nafs (nutq (eng tashlashning boshlang‘ich fikr 1. xazinasi bo‘lgan nafsi) – hikmat sharafli) quvvatidir miyada tabiati g‘azab quvvati – siboiy nafs (vahshiy “avsat” dovyurak bo‘lmoq, qo‘rquv va o‘rni tug‘ma nafsi – karomat (o‘rta) vahimadan ustun kelmoq, 2. jo‘shqinlik bulog‘i tabiati) o‘smoq, yuksak maqomga va hayot chashmasi yetmoqning boshlang‘ich bo‘lgan yurakda quvvatidir shahvoniy quvvat – bahimiy nafs “dun” (past) shahvat, oziqlanmoq, yemoq, o‘rni hazm bo‘lgan, (hayvoniy nafs – ichmoq va jinsiy aloqadan erigan ozuqalarni ehtiros tabiati) lazzat olmoqning bashlang‘ich 3. badan uzvlari quvvatidir orasida tarqatadigan jigarda Inson mohiyatining komilligi to‘liq shaklda yolg‘iz nutq quvvatida markazlashganligi tufayli ruhiy xastalikdan boshqa badandagi barcha noso