Понятие конфискации в уголовном процессе

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада жиноят процессида мол-мулкни мусодара, мусодара қилиш институти тушунчаси ва унинг ўзига хос махсус мусодара, жиҳатлари таҳлил этилган. Мақолада олимларнинг жиноят умумий мусодара, процессида мол-мулкни мусодара қилиш тушунчаси жиноят ҳуқуқи, жиноят-процессуал юзасидан илгари сурган қарашлари орқали ушбу ҳуқуқи, тушунчанинг мазмун-моҳияти очиб берилган. Шунингдек, моддий ҳуқуқ, олимларнинг қарашлари ва илгари сурган ғояларидан процессуал ҳуқуқ. келиб чиққан ҳолда, жиноят процессида мол-мулкни мусодара қилиш институтига нисбатан муаллифлик таърифи ишлаб чиқилган. 1 Independent Researcher, Academy of Law Enforcement Agencies of the Republic of Uzbekistan. E-mail: najmi_1101@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2023) / ISSN 2181-1415 Понятие конфискации в уголовном процессе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье анализируется понятие института конфискация, конфискации имущества в уголовном судопроизводстве и специальная конфискация, его особенности. В статье раскрывается сущность данного общая конфискация, понятия через высказанные учеными взгляды на понятие уголовное право, уголовно-процессуальное конфискации имущества в уголовном судопроизводстве. право, В статье на основе взглядов и идей, выдвинутых материальное право, учеными, разработано авторское определение института процессуальное право. конфискации имущества в уголовном судопроизводстве. Бизга маълумки, жиноят процессида шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, жиноят суд ишларини юритишда унинг конституциявий ҳуқуқлари, шу жумладан, мулк ҳуқуқининг бузилиши ҳамда чекланишига йўл қўймаслик муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Чунки барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилиги, яъни ҳуқуқий жиҳатдан бир хил даражада муҳофаза этилишининг кафолатланиши конституциявий норма сифатида белгилаб қўйилган [1]. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 65-моддасида хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлсиз, мулкдор ўз мол-мулкидан қонунда назарда тутилган ҳоллардан ва тартибдан ташқари ҳамда суднинг қарорига асосланмаган ҳолда маҳрум этилиши мумкин эмаслиги белгиланган. Мазкур нормани таҳлил этадиган бўлсак, мулк эгаси ўз мулкидан фақат қонунда назарда тутилган асосларга кўра маҳрум этилиши мумкин. Яъни мулкдорнинг мол-мулки национализация, мусодара ёки реквизиция қилиш орқали олиб қўйилиши ҳамда унинг мулк ҳуқуқи чекланиши мумкин. Бунда, мулкни олиб қўйишнинг уч хил кўриниши берилган бўлса-да, биз фақат мол-мулкни олиб қўйишнинг мусодара шаклига тўхталиб ўтамиз. Юридик адабиётларда “мусодара қилиш” атамаси бўйича ягона фикр мавжуд эмас. Бу ушбу тушунчанинг турли хил ҳуқуқ соҳаларида ва турли маъноларда қўлланилиши билан боғлиқ. Ўзбекистон Республикасининг амалдаги жиноят- процессуал қонунчилигида мол-мулкни мусодара қилиш тушунчасининг мазмун- моҳияти очиб берилмаган. Бироқ, бир қанча олимлар ўз илмий ишларида мазкур тушунчанинг мазмунини назарий жиҳатдан тушунтиришга ҳаракат қилган. Мусодара қилишнинг маъносини тушуниш учун унинг этимологик маъносига мурожаат қиладиган бўлсак, “мусодара”, яъни “конфискация” атамаси лотин тилидан келиб чиққан бўлиб, “мол-мулкни олиб кетиш”, деган маънони билдиради. “Мусодара қилиш” пулни, мол-мулкни, ерни, ҳар қандай қимматбаҳо нарсаларни давлат мулкига мажбуран олиб қўйишни англатади [2. Б. 243]. Ушбу таърифни таҳлил этадиган бўлсак, бизнинг фикримизча, ушбу тушунчада мусодара қилиш учун қуйидаги хусусиятлар жуда муҳимдир: 1) ҳаракатнинг мажбурий хусусиятга эга эканлиги; 2) ҳаракатни амалга ошириш натижасида келиб чиқадиган оқибатлар. Бунда амалга ошириладиган ҳаракат бир томондан, шахсни мол-мулкка эгалик қилиш имкониятидан маҳрум қилишдан, иккинчи томондан, ушбу мол- мулкни давлат мулкига ўтказишдан иборат бўлган икки хил оқибатларга олиб 195 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2023) / ISSN 2181-1415 келади. Бундай ҳолда, мусодара қилинган мулк эгасининг қонуний эгалигида бўлган-бўлмагани, иккинчисининг ушбу мулкка нисбатан мулк ҳуқуқига эга бўлганлиги муҳим эмас. Шу билан бирга, жиноят-процессуал қонунчиликда мусодара тушунчаси, уни қўллашнинг процессуал асослари ва тартиби белгилаб қўйилмаган (процессуал қонунчиликда ушбу институтнинг айрим элементлари мавжуд). Жиноят- процессуал кодексининг 211-моддасига кўра гумон қилинувчига, айбланувчига, судланувчига, маҳкумга тегишли бўлган жиноят қуроллари мусодара қилиниши керак ва улар тегишли муассасаларга топширилади ёки йўқ қилиб юборилади. Жиноят-процессуал кодексининг 289-моддасида эса, жабрланувчи ва бошқа шахсларнинг мол-мулкини реквизиция қилиш ва мусодара этиш тартиби белгиланган бўлиб, унга кўра хусусий эгаликда бўлиши ман қилинган мол-мулк иш бўйича ашёвий далил деб эътироф этилган бўлса, мулкдор тўғри ёки ғайриҳуқуқий равишда қўлга киритганига қараб, у реквизиция қилинади ёки мусодара этилади, яъни мол-мулк ҳақини тўлаш ёки тўламаслик шарти билан суд томонидан бундай мол