Рынок ценных бумаг и его сравнительно-правовой анализ

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье анализируется деятельность рынка ценные бумаги, ценных бумаг в зарубежных странах, в частности США, акция, Германии, Японии и Китая, а также виды ценных бумаг и облигация, процессы их купли-продажи на основе иностранного вексель, фондовый рынок, законодательства. Также в статье сравниваются виды капитал, ценных бумаг, используемых на фондовой бирже фондовый рынок, Узбекистана, и деятельность банков и их движение с валюта, практикой зарубежных стран. обращение, долг, кредит. Qimmatli qog‘ozlar atamasi rus tilidan o‘tgan asrda joy oldi. U nemis tilidan kirib kelgan, nemis tilida shunga o‘xshash atama “wertrecht” bo‘lib, uning aynan tarjimasi “qimmatli huquq” deb ataladi. Ingliz tilida rus va nemis tillaridan farqli o‘laroq, qimmatli qog‘ozlar (securities) atamasi bevosita “qog‘oz” qo‘shimchasiga ega emas. Boz ustiga, “aksiya” (share) so‘zi “ulush” deb tarjima qilinadi, ya’ni “qog‘oz” so‘zisiz ishlatiladi. Aynan nomida farq bo‘lgani kabi qimmatli qog‘ozlarning turli davlatlar qimmatli qog‘ozlar bozoridagi harakatida ham farqlar bor [3,146]. Qimmatli qog‘ozlar atamasi pul qiymatining ma’lum bir turiga ega bo‘lgan, almashtiriladigan, muomalaga chiqariladigan moliyaviy vositani anglatadi. Qimmatli qog‘oz korporatsiyaga aksiya ko‘rinishidagi egalik huquqini, davlat organi bilan kreditorlik munosabatlarini yoki ushbu korxona obligatsiyasiga egalik qiluvchi korporatsiyani ifodalashi mumkin. Qimmatli qog‘ozlar – bu davlat va xususiy bozorlarda kapitalni jalb qilish uchun foydalaniladigan, almashtiriladigan va sotiladigan moliyaviy vositalardir. AQSHda qimmatli qog‘ozlarning uchta asosiy turi mavjud: aksiya – egalariga egalik huquqini ta’minlaydi; qarz – asosan davriy to‘lovlar bilan qaytariladigan kreditlar; gibridlar esa qarz va kapitalning aspektlarini birlashtiradi. AQSHda qimmatli qog‘ozlarning ommaviy savdosi SEC, ya’ni Qimmatli qog‘ozlar va birja komissiyasi tomonidan nazorat qilinadi. NASD, NFA va FINRA kabi o‘z-o‘zini tartibga soluvchi tashkilotlar ham qimmatli qog‘ozlarni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. AQSHdagi investitsiya fondlari dunyoning eng yirik investitsiya fondlariga misol bo‘la oladi. Masalan, Fidelity Investments, Vanguard, BlackRock, State Street Corporation shular qatoriga kiradi [5]. AQSHda aksiyalar oddiy va imtiyozli aksiyalarni o‘z ichiga olgan kapital aksiyalari ko‘rinishida sotiladigan korxona, kompaniya, shirkat yoki trast aksiyadorlari tomonidan egalik ulushini ifodalaydi. Davlat va korporativ obligatsiyalar, depozit sertifikatlari (CD) va garovga qo‘yilgan qimmatli qog‘ozlar, masalan, CDO va CMOs larni o‘z ichiga olgan qarz qimmatli qog‘ozlari odatda ularning egasiga foizlarni muntazam to‘lash va asosiy qarzni to‘lash huquqini beradi, ya’ni emitentning faoliyatidan qat’i nazar. Ular odatda belgilangan muddatga chiqariladi, oxirida ular emitent tomonidan sotib olinishi mumkin [4, 141]. Qarz qimmatli qog‘ozlari garov bilan ta’minlangan yoki ta’minlanmagan bo‘lishi mumkin va agar garov bilan ta’minlangan bo‘lsa, bankrotlik holatida boshqa ta’minlanmagan, subordinatsiyalangan qarzga nisbatan shartnomada ustuvor bo‘lishi mumkin. 135 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2023) / ISSN 2181-1415 Gibrid qimmatli qog‘ozlar, nomidan ham ko‘rinib turibdiki, qarz va qimmatli qog‘ozlarning ayrim xususiyatlarini birlashtiradi. Gibrid qimmatli qog‘ozlarga misol sifatida aksiyadorlik varrantlari (kompaniyaning o‘zi tomonidan chiqarilgan, aksiyadorlarga ma’lum muddatda va ma’lum narxlarda aksiyalarni sotib olish huquqini beradigan tanlovlar), konvertatsiya qilinadigan obligatsiyalar (emitent kompaniyaning oddiy aksiyalariga aylantirilishi mumkin bo‘lgan obligatsiyalar) va boshqa imtiyozli aksiyalar, ya’ni foizlar, dividendlar yoki kapitalning boshqa daromadlarini to‘lashi boshqa aksiyadorlarnikiga nisbatan ustuvor bo‘lishi mumkin bo‘lgan kompaniya aksiyalari kiradi [6]. Imtiyozli aksiyalar texnik jihatdan qimmatli qog‘ozlar sifatida tasniflangan bo‘lsa- da, unga ko‘pincha qarz ta’minoti sifatida qaraladi, chunki u obligatsiya kabi harakat qiladi. Imtiyozli aksiyalar qat’iy dividend stavkasini taklif qiladi va daromad izlovchi investorlar uchun mashhur vositadir. Bu asosan barqaror daromadli xavfsizlikdir. Yaponiyada ham aksiya va obligatsiyalar fond birjasida va amaliyotda keng foydalaniladigan qimmatli qog‘ozlar toifasiga kiradi. Bu yerda oddiy, imtiyozli, katta hajmdagi va o‘rta darajadagi aksiyalar ajratilgan. Shuningdek, Yaponiya hukumati tomonidan chiqariladigan obligatsiyalar bor. Hukumat obligatsiya bo‘yicha to‘lov muddati tugagunga qadar foiz to‘laydi.To‘lov muddati tugashi bilan obligatsiyaning to‘liq narxi obligatsiya egasiga qaytariladi.Yaponiya davlat obligatsiyalari Yaponiya moliyaviy qimmatli qog‘ozlar bozorida asosiy rol o‘ynaydi. Yaponiya davlat obligatsiyalari ikki yildan qirq yilgacha bo‘lgan turli muddatlarga ega. Ruxsat etilgan kupon to‘lovlari emissiya vaqtida aniqlanadi va qimmatli qog‘ozlar