Значение принципа справедливости при определении наказания за преступления

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада одиллик принципи моҳияти, унинг жазо қилмиш, тайинлашдаги аҳамияти масалалари тадқиқ қилинган. жиноят, Муаллиф Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг жавобгарлик, айрим моддаларида белгиланган жазолар одиллик жазо, одиллик. принципига мос эмаслигини кўрсатган ҳолда, қонунчиликда бундай номувофиқликларни бартараф қилишни таклиф қилган. 1 Independent applicant, Candidate of legal sciences Tashkent State University of Law. E-mail: a.toshpulatov4@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 4 № 3 (2023) / ISSN 2181-1415 Значение принципа справедливости при определении наказания за преступления АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье исследуется сущность принципа деяние, справедливости, его значение при назначении наказания. преступление, Автор предложил устранить некоторые несоответствия в ответственность, законодательстве, указав, что наказания, указанные в наказание, правосудие. некоторых статьях Уголовного кодекса Республики Узбекистан, не соответствуют принципу справедливости. КИРИШ Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 8-моддасида одиллик принципи акс эттирилган бўлиб, у жиноят содир этишда айбдор бўлган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одилона бўлиши, яъни жиноятнинг оғир-енгиллигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилик даражасига мувофиқ бўлиши кераклигини ҳамда ҳеч ким айнан битта жиноят учун икки марта жавобгарликка тортилиши мумкин эмаслигини назарда тутади. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси Махсус қисми нормаларида белгиланган жазолар ҳар доим ҳам одиллик принципи мазмунига мосми, бу жазолар қилмишнинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилигини етарли баҳолай оладими, деган масалалар жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги такомиллаштирилаётган бугунги кунда муҳим аҳамият касб этмоқда. МАТЕРИАЛ ВА МЕТОДЛАР Тадқиқотда соҳа олимларининг одиллик принципига оид доктринал қарашлари ҳамда мамлакатимиз жиноят қонунчилиги нормалари таҳлил қилинди. Тадқиқот методлари сифатида ҳуқуқий, тарихий, эмпирик тадқиқот каби усуллардан фойдаланилди. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Одиллик (адолат) жиноят ҳуқуқи соҳаси олимлари учун доимо долзарб масалалардан ҳисобланади. Чунки қонунийлик, тенглик ва инсонпарварлик ҳар доим ҳам адолатни (одилликни) таъминлай олмаслиги мумкин. Шунинг учун ҳам айрим олимлар одилликни жиноят ҳуқуқининг асосий, бирламчи принципи [1], деб ҳисоблашади. Бунда одиллик принципидан тенглик, инсонпарварлик, айб учун жавобгарлик принциплари келиб чиқади ва уларнинг барчаси қонунийлик принципида бирлашади. В.С. Нерсесянц фикрича, одиллик (адолат) ҳуқуқнинг ички хусусияти бўлиб, ҳуқуқ ўз моҳиятига кўра адолатли бўлиши кераклигини таъкидлаган [2]. Ч.Беккариа фикрича, жиноят ҳуқуқида одиллик тенглик ва инсонпарварликда намоён бўлади, жамиятдаги мавжуд ижтимоий воқеликка жавоб берадиган ва жиноятларни олдини олишга хизмат қиладиган жиноят қонуни адолатли деб ҳисоблаш мумкинлигини билдиради [3]. А.В. Наумовнинг фикрига кўра, жиноят ҳуқуқида одиллик бошқа муҳим принципларни, аввало қонунийлик, фуқароларнинг қонун олдида тенглиги ва инсонпарварлик принципларини ўзида мужассамлаштиради [4]. 20 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 4 № 3 (2023) / ISSN 2181-1415 М.Х. Рустамбаев одиллик икки жиҳатга жавоб бериши, яъни жиноят қонунининг одиллиги ва жиноят учун суд томонидан тайинланадиган жазонинг одилона бўлиши кераклигини кўрсатиб ўтган. Айрим олимлар, одиллик нафақат жиноят содир қилган шахсга нисбатан адолатли жазо тайинлашни, балки айбсиз шахсларни жиноий таъқиб қилишдан воз кечиш, жазодан озод қилиш, реабилитация қилишни ҳам қамраб олишини билдиришган [7]. Адабиётлар таҳлили умумий қилиб олганда одиллик принципи қилмиш ва шахснинг ижтимоий хавфлилигига мос жазо берилишида ифодаланишини кўрсатди. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Одиллик принципи қонун ва жазонинг одил бўлишини назарда тутади. Жиноят қонуни одил бўлиши учун биринчидан, асосланган бўлиши, яъни жиноят қонуни олдига қўйилган вазифаларни бажарадиган даражада жавобгарлик белгиланган бўлиши; иккинчидан, жамиятдаги жиноятчилик даражасини ҳисобга олиб, уни камайтиришга йўналтирилган бўлиши, учинчидан, жамиятда юзага келаётган ўзгаришлар туфайли пайдо бўлаётган янги жиноятлар турларига нисбатан ўз вақтида жавоб реакцияси (қилмишларни жиноят деб топиш) орқали ҳуқуқий бўшлиқни тўлдириши керак. Жазо одилона бўлиши учун биринчидан, жазо жиноят туфайли етказилган зарарнинг миқдори ва уни содир этиш усули ҳамда жиноий тажовуз объектига, яъни қилмишнинг ижтимоий хавфлилигига мувофиқ бўлиши, иккинчидан, айбдорнинг жинси, ёши, оилавий аҳволи ва унинг хавфлилик даражасини ифодалайдиган бошқа шахсий хусусиятларига мос бўлиши, учинчидан, жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатларни ҳисобга олган бўлиши, жиноятнинг қасддан ёки эҳтиётсизликдан содир этилганлиги инобатга олинган бўлиши керак. Жиноят қонунида акс этмаган аммо, жиноят ҳуқуқи назариясида мавжуд жазонинг индивидуаллиги принципи одиллик принципини амалга оширишнинг асосий вос