Исследование синтагматических отношений в языковедении

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада тилшунослик таълимоти тарихида тил синтагма, бирликларини ўрганишнинг синтагматик жиҳати кўриб синтагматик муносабат, чиқилади. Муаллиф сўзларнинг чизиқли боғланишларини виртуал, ўрганар экан, энг биринчи маълум бўлган асарлардан аниқловчи, аниқланмиш, бошлаб, уйғунлик назарияси пайдо бўлгунга қадар дистрибуция, синтагматик таълимнинг ривожланиш йўлини кузатади ва композиция, қонуниятларини очиб беради. тенг боғланиш, тобе боғланиш. 1 Master degree student, Uzbek State University of World Languages. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 Исследование синтагматических отношений в языковедении АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматривается синтагматический аспект синтагма, изучения языковых единиц в истории лингвистических синтагматическая связь, учений. Исследуя линейные связи слов, автор прослеживает виртуальная, развитие и выявляет закономерности синтагматического детерминативная, определение, учения, начиная с самых первых известных работ до момента распределение, появления теории сочетаемости. композиция, равноправная связь, подчинительная связь. Тил-бу жамият ўтмиши, унинг ҳаёти ва келажак интилишлари билан боғлиқ муҳим восита. Жамият тараққиёти йўлида тил ўлкан аҳамият касб этиб, унинг барча соҳаларида бирдек хизмат қилувчи ижтимоий ҳодисадир. Жамиятни тилсиз тасаввур этиб бўлмайди. Шу сабабдан тил нафақат тилшунослар, балки социологлар томонидан тадқиқ этилмоқда. Тилни кўплаб ижтимоий фанлар сингари фанлар тадқиқ этишга уринди. Жумладан социология, психология, фалсафа сингари фанлар тилни ўз нуқтаи назарлари ёрдамида талқин қилдилар. Тил соҳасида жуда кўп илмий адабиётлар чоп қилинди ҳамда уларнинг мазмуни тилнинг талқини ва тил таркибига кирувчи унсурларнинг нутқда намоён бўлиши ҳолатларини очиб беришга қаратилган. Авваламбор, тил жамият аъзолари ўртасида мулоқот воситаси вазифасини ўтайди. Тил – бу миллатнинг руҳидир. Бу хусусда Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти И.А. Каримов шундай ёзади: “Маълумки, ўзликни англаш, миллий онг ва тафаккурнинг ифодаси, авлодлар ўртасидаги руҳий – маънавий боғлиқлик тил орқали намоён бўлади. Жамики эзгу фазилатлар инсон қалбига аввало, она алласи, она тилининг бетакрор жозибаси билан сингади. Она тили – бу миллатнинг руҳидир” [1]. Синтагматик муносабат парадигматик муносабатдан ўзининг хусусиятлари билан ажралиб туради. У тил бирликларининг нутқ жараёнида бир чизиқ бўйлаб кетма-кет жойлашишидан келиб чиқувчи муносабат. Масалан, тил элементлари бир чизиқ бўйлаб жойлашганда қуйидагича кўриниш ҳосил бўлади. Сўз бирикмаси: the wedding on Saturday of his godchild. Синтагматик муносабат турли тил сатҳларига мансуб бирликлар ўртасида кузатилади, жумладан, сўз таркибида келган фонемалар ва морфемалар ўртасида гап таркибидаги сўз ва сўз бирикмалари ўртасида, полпредикатив, монопредикатив ҳамда предикатив бўлмаган боғланишли нутқда юзага келган гапларда. Синтагматика Л.Л. Иофик таъбири билан айтганда, тил бирликларининг нутқ структурасини қуришдаги ҳолатини ўрганади. Л.Л. Иофик фикрича, боғланишли нутқда элементлар эркин эмас, балки тил қонуниятларининг муайян қонуниятлари асосида тобе боғланиш орқали муносабатга киришади [2]. Синтагматик муносабатга хос хусусият унинг тўғри чизиқда кетма-кетлик асосида тузилишга эга бўлишидир, деган фикрни айтиб ўтади Б.И. Косовский [3]. Унинг фикрича, агар тўғри чизиқ бўйлаб жойлашган тил бирликлари кетма-кет 361 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 келмаган бўлсалар ҳам, улар ўзаро синтагматик алоқага киришган ҳисобланадилар. Масалан, Я тебе это сказал; бунда я ва сказал сўзлари бевосита предикатив муносабатни ташкил этиб, гарчи улар гапда ўзаро узоқ масофада турган бўлсалар ҳам, синтагматик муносабатга киришган ҳисобланадилар. Ф.де Соссюр ҳам синтагматик муносабатни тўғри чизиқда юзага келувчи муносабат дея изоҳ беради [4]. “Синтагматика сўзининг келиб чиқиши синтагма сўзига бориб тақалади. Синтагма – тил элементларининг бир чизиқда кетма-кетлик асосда бирикувидир”, -дейди, В.М. Солнцев. Синтагматик муносабатга нисбатан қуйидагича таъриф бериш мумкин: 1. Синтагматик муносабат тилда асосий вазифани юзага келтиради – бу коммуникатив функциядир. Синтагматик муносабат орқали нутқда хабар ифодасини берувчи гаплар шаклланади. 2. В.М. Солнцев фикрича, синтагматик муносабат парадигматик муносабатни юзага келтиради. Ф.де Соссюр шунга урғу берадики, нутқ фактлари тил фактларидан олдин пайдо бўлади. Синтагматик муносабатга киришган тил элементлари ўзи келган позицияда бошқа элемент билан алмаштириш имконига эга бўлса, унда улар бир парадигматик қаторга мансуб ҳисобланади. Масалан инглиз тилидаги мисол асосида буни шундай кўрсатиш мумкин: bought a hat He drew a picture took a pen Ушбу келтирилган мисолда гап бир хил структурага таянган (яъни эга + кесим + тўлдирувчи → S +P + O). Гувоҳи бўлганимиздек, бу гап структурасига мувофиқ шу йўл билан исталган феъл ва тўлд